T QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA, SUY NGHĨ
V NHIỆM VỤ XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA TIÊN TIẾN, ĐẬM ĐÀ
BẢN SẮC DÂN TỘC HIỆN NAY
LÊ XUÂN KIÊU
Tóm tt
S nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc
dân tộc ý nghĩa quan trọng, tạo động lực cho sự phát triển của đất nước
thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Sự nghiệp này đang đặt ra
nhiều vấn đề cần giải quyết, đòi hỏi phải được đặt trong tổng thể các lĩnh
vực khác trong hệ thống xã hội. Bài viết giới thiệu một quan niệm về văn
hóa của Hồ Chí Minh và xây dựng nền văn hóa nhân việc triển khai thực
hiện Nghị quyết lần thứ XI của Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay.
Đại hội lần thứ XI của Đảng một lần nữa khẳng định chủ trương xây
dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc trong Cương lĩnh xây
dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đó là sự nghiệp lâu dài,
đòi hỏi nỗ lực bền bỉ của cả xã hội, của nhiều thế hệ người Việt Nam. Là
những người nghiên cứu, giảng dạy trên lĩnh vực văn hóa, chúng tôi muốn
trình bày một số ý kiến nhỏ xung quanh nhiệm vụ lớn này trong giai đoạn
hiện nay.
Trước hết là về thực trạng đời sống văn hóa. Kiểm điểm 5 năm thực
hiện Nghị quyết Đại hội X; nhìn lại 10 năm thực hiện chiến lược phát triển
kinh tế - xã hội 2001 2010, 20 năm thực hiện Cương lĩnh 1991, trong lĩnh
vực
văn
hóa,
Đảng ta
đưa
ra
nhận định:
“Hoạt động
văn
hóa,
văn
nghệ,
thông tin, thể thao ngày càng mở rộng, từng bước đáp ứng nhu cầu hưởng
thụ văn hóa ngày càng cao của nhân dân. Phong trào Toàn dân đoàn kết xây
dựng đời sống văn hóa từng bước đi vào chiều sâu”(1,tr.155). Tuy nhiên,
cũng
trong
lĩnh
vực
này: “Văn
hóa
phát
triển chưa
tương
xứng
với tăng
trưởng kinh tế. Quản lý văn hóa, văn nghệ, báo chí, xuất bản còn thiếu chặt
chẽ. Môi trường văn hóa bị xâm hại, lai căng, thiếu lành mạnh, trái với thuần
phong mỹ tục, các tệ nạn xã hội, tội phạm và sự xâm nhập của các sản phẩm
và dịch vụ độc hại làm suy đồi đạo đức, nhất là trong thanh thiếu niên, rất
đáng lo ngại”(2, tr.169). Những đánh giá trên đây về thành tựu, hạn chế của
nhiệm vụ xây dựng, phát triển văn hóa Việt Nam thời gian qua đã phản ánh
đúng những gì đã và đang diễn ra trong lĩnh vực này. Trên thực tế, nhiều
người còn có thái độ bi quan, lo lắng về hiện trạng văn hóa dân tộc, khi
chứng kiến những hiện tượng phản văn hóa trong xã hội xuất hiện ngày càng
phổ biến: xa rời những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, suy thoái đạo
đức, lối sống chạy theo hưởng thụ
Thực trạng đó gợi cho chúng ta những suy nghĩ gì? Đó là sự phức tạp,
lâu dài của việc xây dựng nền văn hóa mới, một nhiệm vụ mà Đảng đặt ra từ
rất sớm, ngay từ thời kỳ cách mạng giải phóng dân tộc. Con người vừa là
chủ thể, vừa là sản phẩm của văn hóa. Cho nên, xét đến cùng, xây dựng nền
văn hóa mới là nhằm tạo ra những con người Việt Nam mới thấm đẫm tinh
thần dân tộc, những giá trị phổ quát của nhân loại để rồi các thế hệ người
Việt Nam, nối tiếp gây dựng và phát triển một nền văn hóa có bản sắc riêng,
có khả năng đối thoại và hội nhập với thế giới. Với những gì đang diễn ra
trên thực tế về con người Việt Nam hiện tại, điều mà chính trong Văn kiện
của Đảng cũng đã đề cập đến thì sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới vẫn là
một thử thách đầy khó khăn. Chính vì vậy, trong các nghị quyết của Đảng ở
các kỳ đại hội, mục tiêu xây dựng con người Việt Nam giàu lòng yêu nước,
có ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân; có tri thức, sức khỏe, lao động
giỏi; sống có văn hóa, nghĩa tình…luôn được nhắc đi nhắc lại. Điều đó cũng
phản ánh những kết quả còn hết sức khiêm tốn trong mục tiêu xây dựng con
người mới. Những điều kiện lịch sử, xã hội của một đất nước thuộc địa, trải
qua chiến tranh lâu dài là một trong những nguyên nhân dẫn đến hiện trạng
như vậy. Nhưng cũng phải thừa nhận rằng, chính nhận thức của chúng ta, và
đi liền với đó là các chính sách được triển khai trong thực tiễn về vấn đề con
người, về văn hóa trong thời gian qua còn nhiều bất cập.
Nhìn sang Nhật Bản, đất nước được báo chí và nhiều người Việt Nam
nhắc đến trong thời gian gần đây. Cách ứng phó với người Nhật Bản trong
cơn động đất, sóng thần vừa qua đã thể hiện rõ tinh thần của người Nhật, đặc
trưng của văn hóa Nhật Bản, điều làm cho cả thế giới phải ngạc nhiên và
khâm phục, kính trọng. Nhằm vượt qua muôn vàn khó khăn do thảm hoạ địa
chấn gây ra, người Nhật tỏ ra luôn luôn “bình tĩnh, trọng kỷ luật trong mọi
tình huống, biết tôn trọng người khác, tuyệt nhiên không có chuyện chiếm
đoạt cướp bóc, luôn luôn giữ danh dự cá nhân và tập thể”(3). Đài Truyền
hình Nhật Bản đã quay lại hình ảnh buổi tốt nghiệp tại một trường trung học
ở tỉnh Miyagi, một vùng bị động đất và sóng thần. Trong buổi lễ đó, một học
sinh 15 tuổi, đại diện phát biểu: “Chúng tôi không oán Trời. Chúng tôi tự
nguyện cùng chung sức với bè bạn để vượt qua những khó khăn. Đó là cách
chúng ta mang lại ý nghĩa cho những người đã bỏ mình trong trận động đất
và sóng thần này”(4). Một thông điệp thấm đẫm tinh thần nhân văn, lòng
quả cảm của người Nhật từ một thiếu niên, không giống như những câu khẩu
hiệu, không phải là sự gồng mình lên mà trái lại, rất tự nhiên và giản dị, thể
hiện tinh thần trách nhiệm cao, không hề có việc đổ lỗi cho những nguyên
nhân khách quan để trốn tránh trách nhiệm. Rõ ràng, đó là sản phẩm của
giáo dục Nhật Bản, nền văn hóa Nhật Bản đã được gây dựng từ nhiều thế kỷ
với ý thức cao của cả người dân và giới tinh hoa dân tộc. Họ luôn hướng tới
việc tạo dựng và duy trì một môi trường mà giá trị hòa hợp, tinh thần trách
nhiệm, danh dự tập thể luôn được tôn vinh, định hướng cho lý tưởng sống.
Chính điều đó đã góp phần quan trọng tạo nên hiện tượng Nhật Bản thời
gian qua.
Như vậy, trong việc xây dựng nền văn hóa, không thể nóng vội. Đó là
quá trình lâu dài, bền bỉ qua nhiều thế hệ, thẩm thấu qua thời gian. Bài học
Nhật
Bản
cho
thấy
tầm quan
trọng
của
giáo
dục
trong
việc
đào
tạo
nên
những thế hệ con người Nhật Bản mà cậu thiếu niên 15 tuổi nhắc đến trên
đây chỉ là một ví dụ. Nền giáo dục đó, ngay từ rất sớm đã hội nhập với thế
giới, nền giáo dục hiện đại nhưng điều quan trọng là nó được đặt trong một
môi trường xã hội, và rộng hơn là môi trường văn hóa có điều kiện để cho
những giá trị Nhật Bản phát triển. Quay trở lại với điều kiện Việt Nam, điều
rõ ràng là không nên cho rằng, chỉ có một số chủ trương
ra đời,
một số
phong trào văn hóa được tổ chức là có thể xây dựng được nền văn hóa dân
tộc. Đó phải là sự nghiệp lâu dài, cần có một tầm nhìn xa hơn về văn hóa,
mà trước hết của những người lãnh đạo đất nước. Thời gian qua, phong trào
Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa được đánh giá “sức cuốn hút
mạnh mẽ, thấm sâu đến từng cơ sở thật sự trở thành phong trào quần chúng
rộng lớn.”, “ thực sự mang lại những thành quả quan trọng, góp phần tạo
dựng diện mạo mới trong đời sống ở cơ sở, đã đi từ phong trào đến chiều sâu
nhận thức trong sinh hoạt văn hóa, trách nhiệm của cộng đồng dân cư và
trong mỗi người dân”(5). Nhiều danh hiệu văn hóa được tôn vinh: Gia đình
văn hóa, Làng văn hóa, Khu dân cư văn hóa, Cơ quan văn hóa…, gây nên
một ấn tượng văn hóa tràn ngập khắp mọi nơi. Nhưng sự thẩm thấu những
giá trị văn hóa ở những con người cụ thể, lại không hẳn như vậy. Những
thành viên của những cộng đồng được tôn vinh danh hiệu văn hóa đó khi
bước ra cuộc sống xã hội, dường như hành xử lại không đúng với những
danh hiệu đó. Chính vì vậy, mặc dù chúng ta có nhiều cộng đồng đạt danh
hiệu văn hóa nhưng chẳng vì thế mà các hiện tượng phản văn hóa giảm đi
mà có khi lại gia tăng. Chen lấn khi tham gia giao thông, xả rác bừa bãi, vặt