Quan đim ca H Chí Minh v xây dng nhà nước pháp quyn xã hi ch nghĩa ca nhân dân, do
nhân dân và vì nhân dân
Tô Huy Ra
(Cp nht: 19/1/2007)
Tư tưởng HChí Minh vnhà nước ca nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân là mt hthng các quan đim
lý lun vbn cht, chc năng, cơ chế hot đng, tchc bmáy, xây dng đi ngũ cán bcông chc nhà
nước; trong đó, quan nim vnhà nước pháp quyn là mt tư tưởng nht quán, thhin tm nhìn vượt thi
đi và có giá trlâu bn. Trong di sn lý lun ca mình, HChí Minh đã có ln chính thc sdng thut ng
"chế đpháp tr". Tiếp xúc vi nn văn minh Âu ­ M, nht là kinh nghim tchc, điu hành đi sng xã
hi, HChí Minh cho rng, qun lý xã hi bng pháp lut là dân ch, tiến bvà có tính cht phbiến đi vi
các xã hi hin đi.
Nhn thc được tm quan trng ca lut pháp, trt sm, HChí Minh đã đcp đến vai trò ca chúng trong
điu hành và qun lý xã hi. Năm 1919, tám yêu sách ca nhân dân An Nam gi ti Hi nghVéc­ xây đã có 4
đim liên quan đến vn đpháp quyn, còn li liên quan đến công lý và quyn con người.
Sau này, bn Yêu sách ca nhân dân An Nam được HChí Minh chuyn thành "Vit Nam yêu cu ca", trong đó
yêu cu thby là:
"By xin hiến pháp ban hành,
Trăm điu phi có thn linh pháp quyn"(1)
"Trăm điu" là mt đi lượng được sdng theo cách n dđđcp mt cái chung, bao quát. Còn "thn
linh pháp quyn" là mt cách nói theo ngôn ngngày nay, là ý thc, tinh thn pháp lut phi chi phi, chđo
mi hành vi, hot đng ca bmáy, cơ quan nhà nước; môi trường pháp lý phi bao trùm mi mt, mi lĩnh
vc đi sng xã hi. Đây là tư tưởng rt đc sc ca HChí Minh, phn ánh ni dung ct lõi ca Nhà nước
dân chmi ­ Nhà nước qun lý xã hi bng pháp lut. Đng thi, đây cũng là nguyên tc xuyên sut trong
hot đng qun lý nhà nước ca Người.
Sau Cách mng Tháng Tám, năm 1945, HChí Minh đra mt trong sáu nhim vcp bách ca Nhà nước
Vit Nam dân chcng hòa là: Chúng ta phi có mt hiến pháp dân ch. Cùng vi chtrương xây dng Hiến
pháp, ngày 10­10­1945, HChí Minh đã ký Sc lnh SL/47 cho phép sdng mt sđiu khon ca pháp lut
cũ đđiu chnh các quan hdân s. Trong nhn thc ca HChí Minh, pháp lut ca các chế đxã hi có
nhng giá trnhân bn chung mà chúng ta có thkế tha, phát trin. đây, HChí Minh đã nhìn nhn pháp
lut trong chiu sâu văn hóa ca nó.
Sau năm 1954, khi min Bc bước vào thi kquá đlên chnghĩa xã hi, đt nước đt được nhiu thành tu
quan trng, nhiu quy đnh trong Hiến pháp năm 1946 không còn phù hp, HChí Minh đã chtrương sa đi
và ban hành Hiến pháp mi ­ Hiến pháp năm 1959. Trong tư duy HChí Minh, mt khi điu kin kinh tế ­ xã
hi thay đi thì pháp lut, nht là đo lut "gc" ­ Hiến pháp, cũng phi thay đi đbo đm khnăng điu
chnh hp lý các quan hxã hi đã phát sinh và đnh hình.
Ngoài hai bn Hiến pháp, tnăm 1945 đến 1969, HChí Minh còn chđo son tho, ký quyết đnh công b
16 đo lut và 1.300 văn bn dưới lut. Khi lượng văn bn lut đó luôn thhin rõ vic đcao tính nhân đo
và nhân văn, bo đm tính hp hiến, hp pháp ca nhà nước mà nhân dân là chvà do nhân dân làm ch.
HChí Minh luôn khng đnh: Pháp lut ca ta là pháp lut dân ch, phi nghiêm minh và phát huy hiu lc
thc tế. Nhà nước ta cũng sdng pháp lut đqun lý xã hi. Song pháp lut ca ta đã có sthay đi v
cht, mang bn cht ca giai cp công nhân, là mt loi hình pháp lut kiu mi, pháp lut tht sdân ch, vì
nó bo vquyn tdo, dân chrng rãi cho nhân dân lao đng. Tuy nhiên, pháp lut dân chủ ở HChí Minh
cũng được xem xét trong các mi quan hhết sc đc trưng:
­ Trong quan nim vthc cht ca dân ch: "Không nên hiu lm dân ch. Khi chưa quyết đnh thì tha hbàn
cãi. Nhưng khi đã quyết đnh ri thì không được bàn cãi na, có bàn cãi cũng chlà đbàn cách thi hành cho
được, cho nhanh, không phi đđnghkhông thc hin. Phi cm chnhng hành đng tdo quá trn y" (2).
­ Trong vic xác đnh rõ gii hn ca các quyn tdo cá nhân, Người nói: Nhân dân ta hin nay có tdo, tdo
trong klut. Mi người có tdo ca mình, nhưng phi tôn trng tdo ca người khác. Người nào sdng
quyn tdo ca mình quá mc là phm đến tdo ca người khác, là phm pháp. Không thcó tdo cho bn
vit gian, bn phn đng, bn phá hoi tdo ca nhân dân.
­ Trong vic xlý mi quan hgia quyn và nghĩa vcông dân, pháp lut dân chva thhin các quyn,
li ích ca công dân, nhưng cũng quy đnh rõ các nghĩa vmà người dân phi thc hin. Hưởng quyn và thc
hin nghĩa vlà thuc tính hai mt ca mt người dân làm chnhà nước.
HChí Minh nhn mnh: Pháp lut ca ta là pháp lut dân ch; mi công dân ca nước Vit Nam dân ch
cng hòa đu bình đng trước pháp lut cvquyn li và nghĩa v; ai vi phm pháp lut đu phi xlý
nghiêm khc, cho dù người đó vtrí nào trong bmáy lãnh đo, qun lý ca Đng, Nhà nước. Theo Người,
hiu lc ca pháp lut chcó được khi mi người đu nghiêm chnh chp hành pháp lut; pháp chế chbo
đm khi các quy phm pháp lut được thc thi trong các quan hxã hi; mi hành vi vi phm pháp lut phi b
xlý. Như vy, trong thc thi lut pháp, vic thưởng pht phi nghiêm minh. Vì nếu thưởng pht không
nghiêm minh thì người cúc cung tn ty lâu ngày cũng thy chán nn, còn người hư hng, vi phm pháp lut,
klut sngày càng lún sâu vào ti li, làm thit hi cho nhân dân. Trong mt nước, thưởng pht phi nghiêm
minh thì nhân dân mi yên n, kháng chiến mi thng li, kiến quc mi thành công.
Mun pháp lut nghiêm minh, phát huy hiu lc, cn có các điu kin:
Trước hết, pháp lut đó phi đúng và phi đ. Pháp lut đúng là pháp lut phn ánh trung thành bn cht các
quan hxã hi khách quan, tiếp cn đến chân lý, mà chân lý là tt cnhng gì phù hp vi li ích ca nhân
dân. Còn pháp lut đlà phi có tính đng b, bao quát được các mt, các loi quan h, các lĩnh vc ca đi
sng xã hi.
Th hai, pháp lut phi đến được vi dân, "đi vào gia dân gian". Đpháp lut được thc thi trong đi sng xã
hi phi chú trng giáo dc, tuyên truyn pháp lut cho mi đi tượng dân cư, làm cho hbiết, hiu và thc
hin đúng. Trong điu kin dân trí còn thp, hc vn hn chế, văn hóa dân chchưa cao, vic tuyên truyn,
giáo dc pháp lut càng trnên cn thiết.
Trong quan nim ca HChí Minh, tuyên truyn, giáo dc pháp lut là mt "công đon" trong toàn bquy trình
xây dng ­ thông qua, ban hành ­ thc hin, giám sát ­ sa đi, điu chnh pháp lut. Ti Hi nghtho lun
Lut Hôn nhân và Gia đình, vn đnày đã được HChí Minh chrõ: "công bđo lut này chưa phi đã là
mi vic đu xong, mà còn phi tuyên truyn giáo dc lâu dài mi thc hin được tt"(3). Mun dân hiu, dân
nhđlàm theo, trong tuyên truyn phi biết cách din đt đơn gin, ngn gn, nhưng tuyt đi chính xác,
phù hp vi đc đim tâm lý, tính cách, văn hóa ca các đi tượng dân cư tng khu vc, tng min trên đt
nước.
Th ba, cán btrc tiếp thc thi lut pháp phi tht scông tâm và nghiêm minh. HChí Minh yêu cu cán
b, đng viên có nhim v"gương mu chp hành pháp lut ca Nhà nước, klut ca các đoàn thcách
mng ca qun chúng mà mình tham gia". Người nhiu ln phê phán nhng cán b, đng viên không chp hành
pháp lut ca Nhà nước, cá nhân chnghĩa sinh ra tdo chnghĩa, không tôn trng pháp lut và thlnhà
nước, làm gương xu cho qun chúng nhân dân.
Trong vic givng tính nghiêm minh và hiu lc ca pháp lut, cán blàm công tác tư pháp có vai trò quan
trng. Hchính là người trc tiếp thc thi lut pháp, đi din cthcho "cán cân công lý". Vì thế, HChí
Minh yêu cu hphi có phm cht đo đc cn thiết: Trong công tác xán phi công bng, liêm khiết,
trong sch như thế cũng chưa đvì không thchhn chế hot đng ca mình trong khung tòa án mà còn phi
gn dân, giúp dân, hc dân, hiu dân đgiúp mình thêm liêm khiết, thêm công bng, trong sch.
Đi vi nhng người li dng chc v, quyn hn vi phm pháp lut hoc xlý không đúng, không nghiêm
các trường hp vi phm pháp lut, HChí Minh chrõ: Có cán b, đng viên li dng quyn thế ca Đng và
Nhà nước làm nhng vic trái vi chính sách và pháp lut, xâm phm đến li ích vt cht và quyn tdo dân
chca nhân dân, nhưng cũng chưa bxlý kp thi..., như vy là klut chưa nghiêm. Người yêu cu kiên
quyết trng trnhng kvi phm pháp lut, xâm phm quyn li ca công dân, làm cho nhân dân bt bình, oan
c.
Vi HChí Minh, pháp lut không phi là đtrng trcon người mà là công cbo v, thc hin li ích ca
con người. Tư tưởng pháp quyn ca Người không chdng li các quyn con người được ghi trong các văn
bn pháp lut mà còn thm đượm mt tm lòng thương yêu nhân dân, chăm lo cho m no, hnh phúc ca nhân
dân, thm đượm lòng nhân ái, nghĩa đng bào theo đo lý truyn thng ngàn năm ca dân tc Vit Nam. Vì
thế, pháp quyn H Chí Minh là pháp quyn đc bit, pháp quyn nhân nghĩa ­ mt thnhân nghĩa có ni hàm
triết lý, mang đm tính dân tc và dân chsâu sc.
Trên thế gii, tcchí kim, tĐông sang Tây tn ti hai phương thc trnước chyếu: đc trvà pháp tr.
Bn thân HChí Minh cũng đã có ln đcp đến chế đpháp tr: ... Tư pháp cn góp phn ca mình là thc
hin chế đ pháp tr, givng và bo vquyn li nhân dân, bo vchế đdân chnhân dân. Nhưng trong
thc tế, Người đã kết hp cht chvic qun lý, điu hành xã hi bng pháp lut vi vic tuyên truyn, giáo
dc đo đc cách mng, nâng cao bn lĩnh công dân, giác nglý tưởng cách mng cho cán b, đng viên và
qun chúng nhân dân. HChí Minh nhn rõ cpháp lut và đo đc đu dùng đđiu chnh hành vi ca con
người, nâng con người lên, hướng con người ti chân, thin, m. Pháp lut góp phn hoàn thin nhân cách làm
người, còn đo đc làm cho người ta thc hin lut pháp mt cách tgiác. Trong quan nim ca HChí Minh,
đo đc là cơ sđxây dng, thc hin pháp lut. Nn pháp quyn ca ta là mt nn pháp quyn hp đo
đc, có nhân tính. HChí Minh lý gii: nghĩ cho cùng, vn đtư pháp, cũng như mi vn đkhác, trong lúc
này là vn đề ở đi và làm người. đi và làm người là phi thương nước, thương dân, thương nhân loi đau
khbáp bc. Phi làm sao đóng góp vào vic làm cho nước đc lp, dân được tdo, hnh phúc, nhân loi
khi đau kh.
Sthng nht gia đo đc và pháp lut trong tư tưởng HChí Minh được thhin quan nim xlý các
hành vi phm pháp, nguyên tc "có lý","có tình" chi phi mi hành vi ng xca con người, tôn trng cái lý, đ
cao cái tình, tùy tng trường hp, tình hung cthmà HChí Minh nhn mnh mt này hay mt khác. Xlý
hành vi vi phm pháp lut phi kp thi, nghiêm minh. Pháp lut không loi trmt ai, nhm ngăn chn, đy
lùi cái xu, cái ác, khuyến khích, nâng đ, phát huy cái tt, cái thin vn có trong mi con người, chkhông
đơn thun trng pht, răn đe. Trong vic thc thi pháp lut cũng phi bo đm tính hài hòa gia các mt tưởng
chng như đi lp nhau. Phương châm ca HChí Minh là: không xpht là không đúng; song, cái gì cũng
trng pht ccũng là không đúng, nên phi tránh lm dng pháp lut. Tính nghiêm minh và hiu lc ca lut
pháp không chphthuc vào sđúng đn ca pháp lut mà trong quan hthc tế còn phthuc vào ccái
tâm ca chính người đi din cho pháp lut.
Vn dng tư tưởng HChí Minh, tiếp thu các giá trtư tưởng hin đi ca loài người, trước nhu cu thc tin
phát trin đt nước, Đng Cng sn Vit Nam chtrương lãnh đo xây dng nhà nước pháp quyn nước ta.
Quan đim vnhà nước pháp quyn ca Đng là mt bphn hp thành tng thlý lun vchnghĩa xã hi
và con đường đi lên chnghĩa xã hi.
Nhn thc ca Đng vnhà nước pháp quyn là mt quá trình. Trước nhng năm 90 ca thế kXX, trên bình
din lý lun, chúng ta chdùng các khái nim "Nhà nước chuyên chính vô sn", "Nhà nước xã hi chnghĩa".
Đến năm 1994, ti Hi nghđi biu toàn quc ca Đng gia nhim kkhóa VII, khái nim "nhà nước pháp
quyn" đã được nêu lên. Tđó, Đng ta nhn thc rt rõ rng, nhà nước pháp quyn là mt thành tu vĩ đi
ca tư tưởng nhân loi; xét vbn cht, không chcó mt loi nhà nước pháp quyn duy nht; mà da trên cơ
skinh tế ­ xã hi, bn cht chế đxã hi khác nhau, vn tn ti Nhà nước pháp quyn tư bn chnghĩa và
Nhà nước pháp quyn xã hi chnghĩa.
Nhn thc này ngày càng thng nht trong toàn Đng và được khng đnh rõ ti Đi hi IX ca Đng (4­
2001): Nhà nước ta là công cchyếu đthc hin quyn làm chca nhân dân, là Nhà nước pháp quyn
ca dân, do dân, vì dân. Quyn lc nhà nước là thng nht, có sphân công và phi hp gia các cơ quan nhà
nước trong vic thc hin các quyn lp pháp, hành pháp, tư pháp. Nhà nước qun lý xã hi bng pháp lut.
Mi cơ quan, tchc, cán b, công chc, mi công dân có nghĩa vchp hành Hiến pháp và pháp lut. Quan
đim này đã được thhin trong vic sa đi, bsung mt sđiu ca Hiến pháp Nước Cng hòa xã hi ch
nghĩa Vit Nam năm 1992 và cthhóa trong Điu 2: Nhà nước Cng hòa xã hi chnghĩa Vit Nam là Nhà
nước pháp quyn xã hi chnghĩa ca nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tt cquyn lc nhà nước thuc
vnhân dân mà nn tng là liên minh gia giai cp công nhân vi giai cp nông dân và đi ngũ trí thc.
Quyn lc nhà nước là thng nht, có sphân công và phi hp gia các cơ quan nhà nước trong vic thc
hin các quyn lp pháp, hành pháp, tư pháp.
Trong Dtho Đcương các Văn kin trình Đi hi X ca Đng, xây dng và hoàn thin Nhà nước pháp
quyn xã hi chnghĩa được khng đnh thành mt vn đcó tính nguyên tc vi các ni dung: nghiên cu,
thchế hóa và xây dng cơ chế vn hành cthđbo đm nguyên tc tt cquyn lc nhà nước đu thuc
vnhân dân; nguyên tc quyn lc nhà nước là thng nht, có sphân công, phi hp gia các cơ quan trong