Tóm tắt Luận án tiến sĩ Văn hóa học: Hát trống quân ở Trung du Bắc Bộ và Châu thổ sông Hồng

Đăng ngày 9/15/2019 2:44:27 PM | Thể loại: | Lần tải: 0 | Lần xem: 4 | Page: 27 | FileSize: 0.25 M | File type: PDF
Tóm tắt Luận án tiến sĩ Văn hóa học: Hát trống quân ở Trung du Bắc Bộ và Châu thổ sông Hồng. Luận án được nghiên cứu với mục tiêu nhằm cung cấp các tri thức hệ thống, chuyên sâu về Hát trống quân ở Trung du Bắc Bộ và Châu thổ sông Hồng. Nhìn nhận các đặc trưng, giá trị, sự biến đổi và bàn về những vấn đề đặt ra để bảo tồn, phát huy loại hình diễn xướng này trong đời sống văn hóa đương đại.
BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA NỘI
NGUYỄN ĐỨC HOÀNG
HÁT TRỐNG QUÂN TRUNG DU BẮC BỘ
CHÂU THỔ SÔNG HỒNG
Chuyên ngành: Văn hóa học
Mã số: 62 31 06 40
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN VĂN HÓA HỌC
Nội, 2018
Công trình được hoàn thành tại:
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA NỘI
BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO DU LỊCH
Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH. Phạm Hòa
Phản biện 1: GS.TS. Hồng
Viện Nghiên cứu Văn hóa
Phản biện 2: PGS.TS. Văn Toàn
Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
Phản biện 3: PGS.TS. Phạm Lan Oanh
Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Trường
Tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
Số 418, đường La Thành, Đống Đa, Hà Nội
Vào hồi: ...... giờ ......, ngày ..... tháng ...... năm 2018
thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Trường Đại học Văn hóa Nội
1
MỞ ĐẦU
1. do chọn đề tài
Trống quân được biết đến là một lối hát nam nữ đối đáp, giao duyên khá
phổ
biến
của
dân
Việt
Trung
du
Bắc
Bộ
Châu
thổ
sông
Hồng
(TDBB&CTSH); là một loại hình diễn xướng dân gian có từ lâu đời và mang
nhiều yếu tố độc đáo. Hiện nay, đất nước ta đang trên bước đường hội nhập,
phát triển. Với tác động của kinh tế thị trường, đô thị hóa… loại hình sinh hoạt
văn hóa này có nguy cơ bị mai một. Ở nhiều địa phương người ta đã tổ chức
khôi phục, bảo tồn hình thức diễn xướng này, nhưng dường như phương thức
tiến hành sao cho hiệu quả, chất lượng vẫn đang là một vấn đề cần được nghiên
cứu. Có thể nói, Hát trống quân là một di sản văn hóa quý báu của dân tộc, nên
chăng cần phải có những công trình khoa học mang tính tổng hợp, nghiên cứu
một cách đầy đủ các hình thức diễn xướng theo nhiều chiều, cạnh, trên phạm vi
rộng. Từ đó giúp cho việc bảo tồn, phát huy giá trị của loại hình diễn xướng
này đạt hiệu quả cao hơn. Với những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: Hát
trống quân Trung du Bắc Bộ Châu thổ sông Hồng.
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Cung
cấp
các
tri
thức
hệ
thống,
chuyên
sâu
về
Hát
trống
quân
TDBB&CTSH. Nhìn nhận các đặc trưng, giá trị, sự biến đổi và bàn về những
vấn đề đặt ra để bảo tồn, phát huy loại hình diễn xướng này trong đời sống văn
hóa đương đại.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Mô tả, tổng hợp các hình thức Hát trống quân đã và đang hiện diện ở
TDBB&CTSH.
Xác
định
những
yếu
tố
mang
tính
“lõi”,
đặc
trưng
văn hóa
vùng trong các thành tố của các lối hát truyền thống. Đồng thời nhìn nhận sự
tương
đồng,
khác
biệt
giữa
các
tiểu
vùng
yếu
tố
độc
đáo
của
mỗi
địa
phương; những giá trị của Hát trống quân truyền thống ở TDBB&CTSH.
Nhận diện những biến đổi của Hát trống quân trên phương diện so sánh
lối diễn xướng hiện nay với truyền thống. Đánh giá mức độ, nguyên nhân và
những chiều cạnh biến đổi của các lối hát trong vùng. Xem xét mối liên hệ giữa
HƯỚNG DẪN DOWNLOAD TÀI LIỆU

Bước 1:Tại trang tài liệu slideshare.vn bạn muốn tải, click vào nút Download màu xanh lá cây ở phía trên.
Bước 2: Tại liên kết tải về, bạn chọn liên kết để tải File về máy tính. Tại đây sẽ có lựa chọn tải File được lưu trên slideshare.vn
Bước 3: Một thông báo xuất hiện ở phía cuối trình duyệt, hỏi bạn muốn lưu . - Nếu click vào Save, file sẽ được lưu về máy (Quá trình tải file nhanh hay chậm phụ thuộc vào đường truyền internet, dung lượng file bạn muốn tải)
Có nhiều phần mềm hỗ trợ việc download file về máy tính với tốc độ tải file nhanh như: Internet Download Manager (IDM), Free Download Manager, ... Tùy vào sở thích của từng người mà người dùng chọn lựa phần mềm hỗ trợ download cho máy tính của mình  
4 lần xem

Tóm tắt Luận án tiến sĩ Văn hóa học: Hát trống quân ở Trung du Bắc Bộ và Châu thổ sông Hồng. Luận án được nghiên cứu với mục tiêu nhằm cung cấp các tri thức hệ thống, chuyên sâu về Hát trống quân ở Trung du Bắc Bộ và Châu thổ sông Hồng. Nhìn nhận các đặc trưng, giá trị, sự biến đổi và bàn về những vấn đề đặt ra để bảo tồn, phát huy loại hình diễn xướng này trong đời sống văn hóa đương đại..

Nội dung

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI NGUYỄN ĐỨC HOÀNG HÁT TRỐNG QUÂN Ở TRUNG DU BẮC BỘ VÀ CHÂU THỔ SÔNG HỒNG Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số: 62 31 06 40 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội, 2018 Công trình được hoàn thành tại: TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH. Phạm Lê Hòa Phản biện 1: GS.TS. Lê Hồng Lý Viện Nghiên cứu Văn hóa Phản biện 2: PGS.TS. Lê Văn Toàn Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam Phản biện 3: PGS.TS. Phạm Lan Oanh Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Trường Tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội Số 418, đường La Thành, Đống Đa, Hà Nội Vào hồi: ...... giờ ......, ngày ..... tháng ...... năm 2018 Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Quốc gia Việt Nam - Thư viện Trường Đại học Văn hóa Hà Nội 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Trống quân được biết đến là một lối hát nam nữ đối đáp, giao duyên khá phổ biến của cư dân Việt ở Trung du Bắc Bộ và Châu thổ sông Hồng (TDBB&CTSH); là một loại hình diễn xướng dân gian có từ lâu đời và mang nhiều yếu tố độc đáo. Hiện nay, đất nước ta đang trên bước đường hội nhập, phát triển. Với tác động của kinh tế thị trường, đô thị hóa… loại hình sinh hoạt văn hóa này có nguy cơ bị mai một. Ở nhiều địa phương người ta đã tổ chức khôi phục, bảo tồn hình thức diễn xướng này, nhưng dường như phương thức tiến hành sao cho hiệu quả, chất lượng vẫn đang là một vấn đề cần được nghiên cứu. Có thể nói, Hát trống quân là một di sản văn hóa quý báu của dân tộc, nên chăng cần phải có những công trình khoa học mang tính tổng hợp, nghiên cứu một cách đầy đủ các hình thức diễn xướng theo nhiều chiều, cạnh, trên phạm vi rộng. Từ đó giúp cho việc bảo tồn, phát huy giá trị của loại hình diễn xướng này đạt hiệu quả cao hơn. Với những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: Hát trống quân ở Trung du Bắc Bộ và Châu thổ sông Hồng. 2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2.1. Mục đích nghiên cứu Cung cấp các tri thức hệ thống, chuyên sâu về Hát trống quân ở TDBB&CTSH. Nhìn nhận các đặc trưng, giá trị, sự biến đổi và bàn về những vấn đề đặt ra để bảo tồn, phát huy loại hình diễn xướng này trong đời sống văn hóa đương đại. 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu Mô tả, tổng hợp các hình thức Hát trống quân đã và đang hiện diện ở TDBB&CTSH. Xác định những yếu tố mang tính “lõi”, đặc trưng văn hóa vùng trong các thành tố của các lối hát truyền thống. Đồng thời nhìn nhận sự tương đồng, khác biệt giữa các tiểu vùng và yếu tố độc đáo của mỗi địa phương; những giá trị của Hát trống quân truyền thống ở TDBB&CTSH. Nhận diện những biến đổi của Hát trống quân trên phương diện so sánh lối diễn xướng hiện nay với truyền thống. Đánh giá mức độ, nguyên nhân và những chiều cạnh biến đổi của các lối hát trong vùng. Xem xét mối liên hệ giữa 2 Hát trống quân và văn hóa vùng, tìm hiểu thực trạng của các lối hát. Từ đó, đưa ra một số vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị của thể loại dân ca này trong bối cảnh hiện nay. 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là Hát trống quân của người Việt ở TDBB&CTSH trong truyền thống, hiện tại với những yếu tố cấu thành và sự biến đổi. 3.2. Phạm vi nghiên cứu - Không gian: Xã Hiền Quan, huyện Tam Nông và xã Kinh Kệ, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ; xã Đức Bác, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc; xã Khánh Hà, huyện Thường Tín và xã Hát Môn, huyện Phúc Thọ, thành phố Hà Nội; xã Ninh Xá, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh; xã Dạ Trạch, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên; xã Liêm Thuận, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam. Đây là các địa phương thuộc TDBB&CTSH hiện còn tổ chức Hát trống quân. - Thời gian: Tác giả luận án sẽ khảo sát một số cuộc Hát trống quân được tổ chức tại các địa phương ở TDBB&CTSH từ năm 2009 đến năm 2017. - Phạm vi vấn đề nghiên cứu: Nghiên cứu những đặc trưng, giá trị và sự biến đổi văn hóa, thông qua việc hệ thống, mô tả, phân tích, tổng hợp các thành tố của Hát trống quân ở TDBB&CTSH. 4. Phương pháp nghiên cứu Luận án đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu tài liệu; Điền dã dân tộc học; So sánh; Phương pháp nghiên cứu liên ngành.... 5. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu 5.1. Câu hỏi nghiên cứu Các đặc trưng, giá trị của Hát trống quân truyền thống ở TDBB&CTSH được biểu hiện qua những yếu tố nào? Hát trống quân hiện nay ở TDBB&CTSH đã biến đổi ra sao? Cần làm gì để bảo tồn và phát huy các giá trị của Hát trống quân truyền thống trong giai đoạn hiện nay, những vấn đề đặt ra? 5.2. Giả thuyết nghiên cứu - Hát trống quân là một trong những phương thức thể hiện tình cảm, phản ánh cuộc sống của người Việt có tính phổ quát cao ở TDBB&CTSH. Loại 3 hình diễn xướng này được hiện diện ở nhiều địa phương với dạng thức khác nhau, nhưng dường như giữa các lối hát có một mối liên hệ với nhau bởi sự tương đồng trong những yếu tố “lõi” mang tính vùng. Bên cạnh đó, nhiều đặc tính văn hóa bản địa đã tạo nên sự phân hóa các hình thức diễn xướng theo hai tiểu vùng. - Sự biến đổi của Hát trống quân là một quy luật tất yếu, bởi sự thay đổi về điều kiện, môi trường sống của con người và các yếu tố khách quan khác. Những biến đổi của thể loại dân ca này trong xã hội đương đại được nhìn nhận qua các yếu tố cấu như: mục đích, ý nghĩa, tính chất, thời gian, diễn xướng, âm nhạc, chủ thể sáng tạo.... Đồng thời, sự biến đổi sẽ biểu hiện ở các cấp độ, mức độ khác nhau. - Văn hóa vùng có những ảnh hưởng, chi phối nhất định đến sự hình thành, tồn tại, phát triển của Hát trống quân. Vì thế, bảo tồn và phát huy thể loại dân ca này sẽ liên quan đến các vấn đề về văn hóa vùng. 6. Đóng góp của luận án 6.1. Về lý luận - Đây là đề tài khoa học nghiên cứu một cách hệ thống các hình thức Hát trống quân ở TDBB&CTSH, theo nhiều chiều cạnh, trên phạm vi rộng, để đưa ra cách nhìn tương đối toàn diện về loại hình diễn xướng dân gian này. - Luận án đã làm rõ những đặc trưng, yếu tố mang tính “lõi”, nhìn nhận các giá trị của Hát trống quân ở TDBB&CTSH. Đồng thời nhận diện được sự biến đổi, mối liên hệ với văn hóa vùng, từ đó đưa ra một số vấn đề về bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình diễn xướng này trong đời sống văn hóa đương đại. - Luận án sẽ là tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu cùng hướng nói chung, nghiên cứu về Hát trống quân nói riêng. 6.2. Về thực tiễn - Đề tài nghiên cứu sẽ giúp cho các cơ quan chức năng trong việc hoạch định chính sách, xây dựng kế hoạch bảo tồn, phát huy những giá trị của Hát trống quân ở TDBB&CTSH. - Luận án có thể giúp cho công tác tổ chức diễn xướng, truyền dạy Hát trống quân ở các địa phương được khoa học hơn. 7. Bố cục của luận án Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung của luận án bao gồm 04 chương. 4 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1.1. Những nghiên cứu có đề cập đến Hát trống quân NCS đã nghiên cứu 08 tài liệu được công bố từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XXI. Các công trình này chủ yếu nghiên cứu về văn học và dân ca của Việt Nam, trong đó có đề cập đến Hát trống quân.... 1.1.2. Nghiên cứu về Hát trống quân nói chung NCS đã nghiên cứu 09 tài liệu của các tác giả trong nước được công bố từ năm 1963 đến năm 2012. Phần lớn các công trình đã nghiên cứu khái quát về Hát trống quân của người Việt.... 1.1.3. Nghiên cứu về Hát trống quân của các địa phương NCS đã nghiên cứu 13 tài liệu của các cơ quan và tác giả được công bố từ năm 1986 đến năm 2016. Nhiều công trình đã phác họa được diện mạo, nghiên cứu đầy đủ các thành tố của một số lối hát.... 1.1.4. Nhận xét các tài liệu nghiên cứu về Hát trống quân 1.1.4.1. Nội dung Nhóm thứ nhất, phần lớn các tác giả đã đề cập đến nguồn gốc, xuất xứ, tên gọi thời gian tổ chức của Hát trống quân. Có tác giả đề cập đến âm nhạc và nhạc cụ, nhưng chỉ là thông qua lối hát của một vài địa phương để đưa ra những nhận định mang tính chung. Nhóm thứ hai, nhiều tác giả đã khái quát về cách thức tổ chức diễn xướng, lề lối, âm nhạc, lời ca, nhạc cụ của Hát trống quân, nhưng chỉ đưa ra ví dụ minh họa bằng cuộc hát của một vài địa phương. Theo cách tiếp cận Dân tộc học, Triết học, Xã hội học... một số tác giả đã nghiên cứu về nguồn gốc, xuất xứ cái “trống đất” và chức năng xã hội của thể loại dân ca này. Nhóm thứ 3, nhiều công trình đã nghiên cứu khá kỹ lưỡng về một làng, xã cụ thể; xem xét tương đối chi tiết thành tố của một lối hát. Có những dự án điều tra, khảo sát, phục hồi Hát trống quân ở các địa phương và những tài liệu chỉ mang tính miêu tả sơ lược, cung cấp thông tin và địa danh có lối hát này. 1.1.4.2. Những đóng góp và hạn chế Theo nhiều cách tiếp cận khác nhau, các công trình nghiên cứu đều có đóng góp nhất định trong việc khai thác, tìm hiểu những vấn đề liên quan đến 5 Hát trống quân của người Việt ở TDBB&CTSH. Nguồn gốc, xuất xứ, tên gọi, thời gian, cách thức tổ chức, âm nhạc, lời ca, nhạc cụ, diễn trình của các lối hát đã được nhiều tác giả nghiên cứu và đề cập trong các tài liệu. Qua đó, phần nào đã phác họa được diện mạo của thể loại diễn xướng dân gian này; góp phần làm rõ những đặc trưng văn hóa bản địa của mỗi hình thức. Tuy vậy, phần lớn bài viết mới chỉ mang tính đề cập, giới thiệu Hát trống quân trong tổng thể các loại hình Văn học, Nghệ thuật dân gian, phong tục của người dân Việt Nam. Một số nghiên cứu thường dựa vào một số lối hát để đưa ra nhận định tổng quát, nên có thể chưa làm rõ được đặc trưng văn hóa của toàn vùng. 1.2. Cơ sở lý luận 1.2.1. Lý thuyết vùng văn hóa Chúng tôi chọn những luận điểm về “vùng văn hóa” và “vùng thể loại văn hóa” của tác giả Ngô Đức Thịnh, được trình bày trong công trình Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam làm điểm tựa lý luận cho đề tài nghiên cứu. Trên cơ sở đó chúng tôi xác định TDBB&CTSH là một vùng trống quân với tiểu vùng Trung du Bắc Bộ và tiểu vùng Châu thổ sông Hồng. 1.2.2. Những tiền đề lý thuyết về biến đổi văn hóa Qua tìm hiểu, nghiên cứu các công trình khoa học về biến đổi văn hóa, chúng tôi chọn một số luận điểm của Louise S. Spindler, Ronald Inglehart, Wayne E. Baker, Nguyễn Thị Phương Châm làm tiền đề lý luận cho nghiên cứu của mình. Từ đây, chúng tôi sẽ xem xét sự biến đổi của Hát trống quân theo nhiều chiều cạnh; tiến hành so sánh các khía cạnh, thành tố cơ bản trên phương diện truyền thống và hiện tại để nhận diện, đánh giá mức độ, cấp độ biến đổi. 1.2.3. Các khái niệm, thuật ngữ Trên cơ sở tiếp thu, kế thừa quan điểm, nhận định của nhiều nhà nghiên cứu, tác giả luận án đã trình bày một số khái niệm, thuật ngữ như: Hát trống quân; Vùng trống quân; Biến đổi, biến đổi văn hóa; Truyền thống, âm nhạc truyền thống; Diễn xướng; Thang âm. 1.3. Cơ sở thực tiễn 1.3.1. Tiểu vùng trống quân Trung du Bắc Bộ Gồm có tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc; được coi là “Vùng đất Tổ”, gắn liền với lịch sử hình thành của đất nước và văn hóa Việt Nam; là vùng đất lưu giữ được 6 nhiều loại hình sinh hoạt văn hóa cổ của người Việt. Đặc trưng nổi bật là, phần lớn các loại hình diễn xướng dân gian thường tổ chức ở không gian có tính “thiêng” và gắn bó với các sinh hoạt tín ngưỡng, phong tục. Nhiều thể loại dân ca theo tương truyền là có từ thời Hùng Vương như Hát Xoan, Hát trống quân.... 1.3.2. Tiểu vùng trống quân Châu thổ sông Hồng Gồm có các địa phương: Hà Nội, Bắc Ninh, Hà Nam, Hưng Yên, Hải Dương...; là nơi hội tụ của nhiều sắc thái văn hóa; có các trung tâm chính trị, kinh tế của đất nước; sinh hoạt văn hóa nghệ thuật dân gian rất phong phú, đa dạng. Đặc biệt, Hát trống quân... được phổ biến rộng khắp trong tiểu vùng; nhiều loại hình diễn xướng dân gian có chất lượng cao về nghệ thuật. Tiểu vùng này là nơi khởi nguồn nhiều loại hình nghệ thuật sân khấu và thính phòng truyền thống của người Việt; là nơi phát triển nền nghệ thuật bác học sớm nhất của nước ta. Tiểu kết Hát trống quân đã được nhiều tác giả quan tâm, tìm hiểu, nghiên cứu ở các mức độ, phạm vi khác nhau. Tuy nhiên, chưa thấy công trình khoa học nào nghiên cứu đầy đủ các hình thức diễn xướng; các chiều cạnh của lối hát truyền thống và hiện nay, làm rõ những đặc trưng, giá trị, sự biến đổi; vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của loại hình diễn xướng này. Qua nghiên cứu các công trình khoa học có liên quan, chúng tôi đã lựa chọn lý thuyết vùng văn hóa, vùng thể loại văn hóa và những luận điểm về biến đổi văn hóa làm cơ sở lý luận cho luận án. Đồng thời, trình bày một số khái niệm, thuật ngữ được sử dụng trong đề tài. Từ việc nghiên cứu thực tiễn tác giả luận án đã nhìn nhận được những đặc tính “trội” trong văn hóa của hai tiểu vùng. Chương 2 HÁT TRỐNG QUÂN TRUYỀN THỐNG Ở TRUNG DU BẮC BỘ VÀ CHÂU THỔ SÔNG HỒNG 2.1. Diễn xướng 2.1.1. Thời gian, không gian diễn xướng 2.1.1.1. Thời gian tổ chức diễn xướng Hát trống quân vào mùa Xuân: Là đặc trưng của tiểu vùng Trung du Bắc Bộ; thường với mục đích tín ngưỡng, phong tục; thời điểm thường là buổi 7 chiều, chiều tối, buổi tối, trong phần mở đầu của các lễ hội. Các hình thức tiêu biểu là trống quân Hiền Quan, trống quân Kinh Kệ, trống quân Hữu Bổ, trống quân Đức Bác. Hát trống quân vào mùa Thu: Là đặc trưng của tiểu vùng Châu thổ sông Hồng; thường mang mục đích vui chơi, giải trí...; Thời điểm thường là những đêm trăng sáng, cao điểm là đêm rằm Trung Thu. Các hình thức tiêu biểu là trống quân Khánh Hà, trống quân Hát Môn, trống quân Bùi Xá, trống quân Dạ Trạch, trống quân Xuân Cầu, trống quân Đào Quạt-Tào Khê, trống quân Liêm Thuận.… Hát trống quân vào bất kỳ thời điểm nào cũng là đặc trưng của tiểu vùng Châu thổ sông Hồng, thường có hai dạng: Hát trong các đám khao, đám hỏi, đám cưới…; hát lúc đi cấy, đi làm cỏ.... 2.1.1.2. Không gian diễn xướng Tiểu vùng Trung du Bắc Bộ: Thường là sân đình, sân đền, sân chùa, bến sông... và gắn với các yếu tố có tính “thiêng”. Tiểu vùng Châu thổ sông Hồng: Thường chọn địa điểm rộng rãi, lập được trống đất… ngắm được trăng Thu, gần gũi với thiên nhiên. Đặc biệt, trống quân Liêm Thuận được tổ chức trên mặt nước. Cuộc hát trong đám khao, đám hỏi… sẽ tùy thuộc vào điều kiện của gia chủ. Cuộc hát lúc lao động, sản xuất... thì có thể ở mọi chỗ, mọi nơi. 2.1.2. Hình thức tổ chức diễn xướng 2.1.2.1. Diễn xướng sử dụng trống da Là đặc trưng của tiểu vùng Trung du Bắc Bộ, những đặc tính bản là: Sự “cơ động” trong diễn xướng; trống da thường tạo cho âm điệu của cuộc hát sự vui tươi, sôi nổi...; mỗi nơi dùng một loại trống da khác nhau; đôi khi trống da còn thể hiện mục đích tín ngưỡng.... 2.1.2.2. Diễn xướng sử dụng trống đất Trống đất và các dạng “cải biên” của nó là đặc trưng của tiểu vùng Châu thổ sông Hồng. Phần lớn các lối hát có nhiều điểm tương đồng về cách “bắc trống”, cung cách tổ chức diễn xướng. Đặc biệt, trống quân Liêm Thuận đã đưa trống đất “cải biên” lên thuyền.... 2.1.2.3. Diễn xướng không sử dụng trống Cũng là đặc trưng của tiểu vùng Châu thổ sông Hồng, đặc điểm: Đám hát trong nhà thì người ta thường dùng đôi đũa, cán quạt... gõ vào phản, giường, hay chõng để đệm; cuộc hát khi làm việc đồng áng thì “nhạc cụ” đệm thường là dụng cụ lao động, sản xuất.... 8 2.1.3. Phương thức diễn xướng 2.2.1.1. Diễn xướng mang tính “động” Là đặc trưng tiểu vùng Trung du Bắc Bộ, đặc điểm chính là: Người diễn xướng thường xuyên di chuyển, thực hiện nhiều động tác tính giao, múa.... 2.2.1.2. Diễn xướng mang tính “tĩnh” Là đặc trưng tiểu vùng Châu thổ sông Hồng, đặc điểm chính là: Khi hát nam nữ thường đứng hoặc ngồi ở một chỗ, không di chuyển thường xuyên.... 2.1.3.3. Phương thức hát vận, hát đố, hát họa Được xem là những quy định về kỹ thuật “ứng tác, ứng đối” trong diễn xướng; có ở hầu như tất cả lối hát trong vùng; thường thể hiện theo các lối như: Đôi nam nữ đối đáp; nam hoặc nữ lĩnh xướng, cả nhóm hát đế hoặc đồng ca vào cuối câu. 2.1.4. Diễn trình của Hát trống quân Thường cấu trúc theo 3 phần, số lượng và thứ tự các bài sẽ căn cứ theo phong tục tập quán của mỗi địa phương. - Phần Mở (Hát vào đám...), thường có các bài: hát dẹp đám, hát chào, hát chúc, hát giao hẹn, hát hỏi, hát thờ.… - Phần Giữa, thường có các bài: hát giao duyên, hát họa, hát đố, hát xin cưới, hát thách cưới, hát đi chơi, hát chua, hát ghẹo.… - Phần Kết, thường có các bài: hát giã, hát trúc mai, hát chia tay, hát đến cửa đình, Cò lả, Quan họ.… 2.1.5. Trang phục trong Hát trống quân Những đặc điểm chính: Tùy theo đặc thù, phong tục tập quán của từng địa phương; kín đáo không hở hang và làm sao cho mình đẹp; ở tiểu vùng Trung du Bắc Bộ thường phải tuân thủ theo quy định riêng của mỗi địa phương; ở tiểu vùng Châu thổ sông Hồng thường tùy vào hình thức tổ chức, mục đích, ý nghĩa của cuộc hát mà người diễn xướng có cách ăn mặc sao cho phù hợp. 2.2. Âm nhạc 2.2.1. Giai điệu Những đặc trưng chung của vùng bao gồm: Các bài có sự chi phối của một giai điệu lòng bản; giai điệu có sự gắn bó chặt chẽ với ngữ điệu trong ngôn ngữ nói ở mỗi địa phương và thanh điệu của lời ca; sự luyến láy thường được thấy trong giai điệu; nhiều cung bậc cảm xúc thường được thể hiện trong các 9 cuộc hát...; lối tiến hành giai điệu thường thấy là nhắc lại tiết nhạc, câu nhạc, có thay đổi hoặc không thay đổi...; một bài có thể có một vài lối tiến hành giai điệu; nhịp điệu âm nhạc thường gắn với nhịp điệu của lời ca; chủ yếu là nhịp 2 phách; tiết tấu mạch lạc, thường có đảo phách, ít nghịch phách, nhiều nét giống với tiết tấu trống hội truyền thống của người Việt; sự “lấy đà” thường có ở đầu bài, đầu câu nhạc, tiết nhạc. Điểm khác biệt giữa Hát trống quân các địa phương được nhìn nhận ở cấu tạo của giai điệu lòng bản. Một số bài bản ở nội đô Thăng Long - Hà Nội có âm hưởng của quãng 2 thứ trong giai điệu. 2.2.2. Thang âm 2.2.2.1. Thang 3 âm Được ghi nhận ở trống quân Đức Bác và trống quân Hữu Bổ; thuộc “tầng dân ca cổ nhất”. 2.2.2.2. Thang 4 âm Được thấy ở trống quân Đức Bác (phần hát nữ), trống quân Lâm Thao (huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ), trống quân Phú Thọ (thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ); thuộc “tầng dân ca tương đối cổ”. 2.2.2.3. Thang 5 âm Được coi là đặc trưng của tiểu vùng Châu thổ sông Hồng; thang 5 âm ở nhiều địa phương có cấu tạo giống nhau; thuộc “tầng dân ca xuất hiện gần đây”. 2.2.2.4. Các dạng thang âm khác Các dạng thang 6 âm và 7 âm được thấy ở một số bài bản của nội đô Thăng Long - Hà Nội. 2.2.3. Hình thức, cấu trúc âm nhạc Phần lớn các bài bản ở hình thức đoạn nhạc, một số ít bài bản ở hình thức hai đoạn nhạc. 2.2.3.1. Hình thức một đoạn Được hình thành trên cơ sở của giai điệu lòng bản và cấu trúc của câu thơ. Trong một câu thơ lục bát, câu a thể hiện lời ca của câu 6; câu a’ thể hiện lời ca của câu 8, sơ đồ 1: a + a’ Đoạn nhạc cũng được tạo bởi hai câu thơ lục bát, như vậy cấu trúc âm nhạc cũng được mở rộng, sơ đồ 2: a + a’ + a’’ + a’’’ Đặc biệt, trống quân Đức Bác có một nét giai điệu cố định thường dùng để mở đầu, kết thúc câu hát của nam nữ; mở đầu hoặc kết thúc cuộc hát, sơ đồ 3: a + a’ + K; sơ đồ 4: M + a + a’ + K 10 2.2.3.2. Hình thức hai đoạn Được nhìn nhận dưới hai góc độ: Thứ nhất, trên cơ sở của một đoạn nhạc, người ta hát tiếp một vài câu thơ lục bát khác, do có sự khác biệt lớn về giai điệu, tiết tấu… nên hình thành bài bản có hai đoạn nhạc. Trường hợp này thường được thấy trong Hát trống quân ở nội đô Thăng Long - Hà Nội, sơ đồ 5: A (a + a’) + B (b + b’) Thứ hai, do sự chênh về giọng điệu, khác nhau về giai điệu, tiết tấu giữa hai phần hát nam nữ trong một bài bản. Trường hợp này có ở trống quân Đức Bác, sơ đồ 6: A (a + a’ + K) + B (b + b’ + K) 2.3. Lời ca 2.3.1. Nội dung, chủ đề Những điểm tương đồng: Tình yêu nam nữ được đề cập trong phần lớn lời ca; quê hương bản quán của người diễn xướng thường được chú trọng; nội dung về thiên nhiên có một vị trí quan trọng trong cuộc hát; nội dung hát đố thường được thấy trong các lối hát; nội dung hát chào thường được thực hiện khi mới vào cuộc hát; người hát thường dựa vào chủ đề lời ca để đặt tên cho các bài bản. Sự khác biệt về nội dung, chủ đề lời ca của các hình thức hát trống quân được nhìn nhận ở những yếu tố mang tính bản địa và đặc trưng của mỗi tiểu vùng. 2.3.2. Thể thơ Điểm tương đồng của các hình thức Hát trống quân ở hai tiểu vùng là lời ca thường dùng thể thơ lục bát, lục bát biến thể hay song thất lục bát, có một số ít là thể thơ tự do.... 2.3.3. Cách phổ thơ - Xuôi chiều: Câu thơ khi ghép vào giai điệu lòng bản được bảo lưu trật tự các từ trong câu. - Nhắc lại: Nhắc lại cả câu sáu, cả câu tám, hoặc nhắc lại bốn chữ cuối của câu tám. - Đảo cụm từ: Đảo cụm bốn chữ cuối câu sáu lên hát trước, rồi mới tới toàn bộ cặp câu thơ sáu tám. - Đảo từ, lặp lại từ: Thủ pháp này thường được thực hiện ở cuối câu tám (đảo và lặp lại chữ tám trong câu thơ, thành 8-7-8). 2.3.4. Kết cấu, từ phụ của lời ca Kết cấu lời ca theo “trổ hát”, mỗi “trổ hát” tương ứng với một lượt hát của nam hoặc nữ, là một cặp và hai cặp câu thơ lục bát. Ranh giới giữa các “trổ hát” là 11 từ phụ, cách đảo từ, lặp từ. Đặc biệt, trống quân Đức Bác kết thúc các “trổ hát” bằng cụm từ “Kia hỡi trống quân”. Trong lời ca, ngoài những từ ngữ chính của câu thơ thường có thêm nhiều từ phụ (a, i, ơi, mấy, mà...). Từ phụ đã góp phần tạo cho cấu trúc âm nhạc của bài bản trở nên mạch lạc, cân đối hơn.... 2.4. Các loại trống và cách gõ trống 2.4.1. Các loại trống Hát trống quân tiểu vùng Trung du Bắc Bộ đặc trưng với các loại trống da; tiểu vùng Châu thổ sông Hồng đặc trưng với trống đất và các dạng “cải biên” của nó. 2.4.1.1. Trống cái, trống con Là hai loại trống da thuộc hệ màng rung. Trống cái thường được dùng ở trống quân Hữu Bổ, trống quân Kinh Kệ, trống quân Hiền Quan. Trống con thường được dùng ở trống quân Đức Bác. 2.4.1.2. Trống đất và các dạng “cải biên” của nó Có nơi gọi là trống đất, trống thùng hay trống chum.... Những tên gọi này có thể xuất phát từ việc tạo “Hộp cộng hưởng” cho trống bằng cách đào hố dưới đất, hay bằng thùng gỗ, hoặc bằng chum…. 2.4.2. Cách gõ trống 2.4.2.1. Các cách gõ trống đệm cho hát Gõ trống theo nhịp: Là gõ vào đầu của mỗi ô nhịp (phách mạnh), đây cũng thường là những trọng âm trong lời ca. Gõ trống theo lời ca: Là hát chữ nào thì gõ trống vào chữ ấy, thường gõ vào những từ chính của câu thơ, từ phụ ít khi được gõ. Gõ trống theo một tiết tấu cố định: Là cách lặp đi lặp lại một hình tiết tấu gõ trong suốt quá trình hát. Trong lối hát ở hai tiểu vùng còn có một tổ hợp tiết tấu (khổ trống) mang tính cố định, thường được gõ để bắt đầu cuộc hát, kết thúc một “trổ hát” của nam hay nữ. Khổ trống 1: Thường thấy ở tiểu vùng Trung du Bắc Bộ. Khổ trống 2: Thường thấy ở tiểu vùng Châu thổ sông Hồng. 12 2.4.2.2. Cách tạo ra âm sắc, cao độ của tiếng trống Đối với trống đất và các dạng “cải biên”, khi gõ tiến dần vào sát “ngựa đàn” và cọc vít “dây đàn” sẽ cho âm có cao độ cao, lần lượt ở các vị trí xa dần “ngựa đàn” sẽ có cao độ thấp dần.... Ngoài ra, chất liệu của dùi gõ và “dây đàn” cũng sẽ ảnh hưởng đến âm sắc, cao độ của tiếng trống. Đối với trống cái và trống con, thông thường người diễn xướng sẽ tạo độ cao thấp cho tiếng trống bằng cách gõ vào các vị trí khác nhau trên mặt trống, hoặc tang trống.... 2.5.SựtươngđồngvàkhácbiệtcủaHáttrốngquânởhaitiểuvùng Sự tương đồng được nhìn nhận ở các yếu tố như: Tính chất cuộc hát; đối tượng diễn xướng; cách thức hát; diễn trình; giai điệu; hình thức, cấu trúc âm nhạc; thể thơ trong lời ca; nội dung, chủ đề cốt lõi của lời ca; cách phổ thơ; kết cấu, từ phụ của lời ca; cách gõ đệm cho hát. Những yếu tố trên được coi là đặc trưng chung, yếu tố “lõi” của Hát trống quân truyền thống vùng TDBB&CTSH. Cở sở để nhìn nhận vấn đề trên là do hai tiểu vùng cùng thuộc một vùng văn hóa nên có những đặc trưng chung về cách thức biểu hiện văn hóa.... Sự khác biệt, cũng chính là những đặc điểm để nhận diện hai tiểu vùng, được biểu hiện ở các yếu tố như: Mục đích, ý nghĩa, thời gian, thời điểm, không gian diễn xướng; hình thức tổ chức diễn xướng; phương thức diễn; phần Kết của diễn trình; trang phục; thang âm; nội dung, chủ đề có tính bản địa trong lời ca; nhạc cụ gõ đệm cho hát; khổ trống nối giữa các “trổ” hát. Sự khác biệt trên có thể được tạo bởi những đặc tính “trội” trong văn hóa của hai tiểu vùng; quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa các vùng, thể loại dân ca.... 2.6. Giá trị của Hát trống quân Giá trị xã hội: Cuộc hát chính là môi trường sinh hoạt văn hóa trong sáng, lành mạnh, tạo điều kiện cho nam nữ thanh niên được gặp gỡ, quen biết, quý mến nhau và thực hành những tri thức về xã hội. Giá trị tinh thần: Hát trống quân là một sinh hoạt văn hóa có tính vui chơi, giải trí, thư giãn tinh thần của cư dân; người diễn xướng, khán giả được trải nghiệm nhiều cung bậc cảm xúc.... Giá trị giáo dục: Qua cuộc hát, mọi người được tiếp thu, học hỏi, trao đổi những tri thức về tự nhiên, lao động sản xuất, kinh nghiệm sống.... Góp 13 phần giáo dục cho con người tính nhân văn và những phẩm chất tốt đẹp; tình cảm, thái độ ứng xử với môi trường xung quanh; rèn luyện trí nhớ, tư duy, sự nhanh trí; rèn luyện năng lực, kỹ năng, sự sáng tạo về Văn học, Âm nhạc, Múa.... Giá trị cộng đồng: Lối hát này đã góp phần tạo ra sự cố kết cộng đồng trong xã hội; là một loại hình diễn xướng được phổ biến rộng khắp và gần gũi với cuộc sống của nhiều cộng đồng cư dân. Giá trị phong tục, tín ngưỡng: Hát trống quân là một sinh hoạt văn hóa mang tính phong tục, tín ngưỡng; một “đặc sản”, nét đẹp trong văn hóa truyền thống của nhiều địa phương trong vùng. Giá trị văn học: Lời ca của các lối hát là một kho tàng về văn học với nhiều thể loại, nội dung, chủ đề, vừa mang tính thực tiễn, tính dân gian, vừa có tính học thuật cao. Giá trị nghệ thuật: Hát trống quân là thể loại dân ca có nhiều hình thức, làn điệu, thể hiện sức sáng tạo nghệ thuật lớn lao của các thế hệ người Việt trong vùng. Từ các cuộc hát, nhiều bài bản cách thức xướng, gõ đệm, múa... đã được sản sinh, sáng tạo và lưu truyền. Tiểu kết

Tài liệu liên quan