Chương 5
Phiên
Phiên mã là quá trình tổng hợp RNA từ khuôn mẫu DNA. Quá trình
này về phương diện hóa học và enzyme rất giống với quá trình tái bản DNA.
Cả hai đều liên quan đến các enzyme tổng hợp một chuỗi nucleic acid mới
bổ sung với khuôn mẫu DNA. Tất nhiên, hai quá trình này có những khác
biệt quan trọng, mà đáng chú ý nhất là chuỗi mới trong quá trình phiên mã
được tạo thành từ các ribonucleotide thay vì các deoxyribonucleotide. Các
nguyên tắc cơ bản của quá trình phiên mã được thiết lập dựa vào nghiên cứu
trên prokaryote (E. coli) nhưng dường như các nguyên tắc này cũng có tính
phổ biến cho cả eukaryote. Tuy nhiên, do sự khác biệt về cấu trúc genome
và hệ thống enzyme nên sự phiên mã ở prokaryote và eukaryote cũng có
những đặc trưng nhất định.
I. Các đặc điểm bản của quá trình phiên
1. Sự phiên tạo ra RNA bổ sung với một sợi DNA
Các ribonucleotide nối tiếp của RNA được xác định dựa trên nguyên
tắc bổ sung với các nucleotide trên DNA khuôn mẫu. Khi sự bắt cặp chính
xác xảy ra, ribonucleotide tiếp theo được liên kết đồng hóa trị với chuỗi
RNA đang hình thành nhờ phản ứng có enzyme xúc tác. Như vậy, sản phẩm
phiên mã được kéo dài từng ribonucleotide một và bổ sung chính xác với
sợi DNA được dùng làm khuôn mẫu.
Quá trình phiên mã dù có tính chính xác cao nhưng vẫn kém hơn
nhiều so với quá trình tái bản DNA (tỷ lệ mắc lỗi là 1/10.000 nucleotide so
với 1/10.000.000 trong tái bản). Đó là do sự thiếu một cơ chế sửa sai hữu
hiệu, mặc dù trong quá trình tổng hợp RNA cũng có hai dạng sửa sai tồn tại.
Tuy nhiên, vì các RNA được phiên mã không bao giờ được sao chép lại nên
các sai sót xảy ra không ảnh hưởng đến việc truyền đạt thông tin cho thế hệ
sau.
Sinh học phân tử
95
2. Sự phiên một phản ứng enzyme
Những enzyme chịu trách nhiệm cho quá trình phiên mã ở cả tế bào
prokaryote và eukaryote đều được gọi là RNA polymerase phụ thuộc DNA
(DNA-dependent RNA polymerase), gọi tắt là RNA polymerase.
RNA polymerase xúc tác hình thành các cầu nối phospho-diester để
nối các ribonucleotide thành một chuỗi thẳng. Enzyme dịch chuyển từng
bước dọc theo DNA khuôn mẫu và kéo dài chuỗi RNA theo hướng từ
5’
3’, nghĩa là các ribonucleotide được thêm vào đầu 3’ của chuỗi RNA
đang hình thành. Các cơ chất được sử dụng để tổng hợp RNA là ATP, GTP,
CTP và UTP. Cũng giống như trong sự tái bản DNA, năng lượng cho phản
ứng được cung cấp từ sự thủy phân các cầu nối giàu năng lượng của các cơ
chất nói trên.
3. Sự phiên chỉ sao chép chọn lọc một số phần của genome tạo ra
nhiều bản sao
Sự lựa chọn vùng nào để phiên mã không phải xảy ra ngẫu nhiên. Mỗi
vùng phiên mã điển hình bao gồm một hoặc nhiều gen, có những trình tự
DNA đặc hiệu hướng dẫn khởi đầu và kết thúc phiên mã.
Đối với một vùng được chọn phiên mã, có thể có một đến hàng trăm
thậm chí cả nghìn bản sao RNA được tạo ra. Sự tổng hợp phân tử RNA sau
được bắt đầu trước khi phân tử RNA trước hoàn thành. Từ một gen đơn độc,
trong vòng một giờ có thể tổng hợp được hơn một nghìn phân tử RNA (đối
với eukaryote).
Sự lựa chọn vùng nào để phiên mã và mức độ phiên mã đều được điều
hòa. Vì vậy, trong những tế bào khác nhau hoặc trong cùng một tế bào
nhưng ở những thời điểm khác nhau sẽ có những nhóm gen khác nhau được
phiên mã.
4. Chỉ một trong hai sợi đơn của phân tử DNA được dùng làm khuôn mẫu
Việc gắn của RNA polymerase vào promoter của gen sẽ quyết định
việc lựa chọn sợi nào trong hai sợi đơn của DNA làm khuôn mẫu. Promoter,
ngoài việc mang vị trí gắn RNA polymerase còn chứa đựng thông tin xác
định sợi nào trong hai sợi đơn của DNA được phiên mã và xác định vị trí
bắt đầu phiên mã.
Sinh học phân tử
96
5. Sự phiên được khởi phát không cần mồi
RNA polymerase có thể khởi đầu sự tổng hợp RNA trên khuôn mẫu
DNA
không
cần
mồi
như
DNA
polymerase.
Điều
này
đòi
hỏi
ribonucleotide đầu tiên được mang đến vị trí bắt đầu phiên mã phải được
giữ ổn định trên DNA khuôn mẫu trong khi ribonucleotide thứ hai đang
được đưa đến để xảy ra phản ứng trùng hợp.
II. Các giai đoạn của quá trình phiên
RNA polymerase tiến hành quá trình phiên mã một gen thông qua
nhiều bước và được chia thành ba giai đoạn: khởi đầu, kéo dài, và kết thúc.
1. Giai đoạn khởi đầu
Đầu tiên, RNA polymerase gắn với promoter của gen (cùng với các
yếu tố khởi đầu) để tạo thành phức hợp promoter-polymerase. Một khi được
hình thành, phức hợp này sẽ có sự thay đổi cấu trúc cần thiết cho việc tiến
hành giai đoạn khởi đầu.
Giai đoạn khởi đầu này bao gồm ba bước như sau:
1.1. Phức hợp đóng (closed complex)
Khi RNA polymerase vừa mới gắn với promoter thì phức hợp tạo
thành ở trạng thái đóng. Ở trạng thái này, DNA vẫn là chuỗi kép và enzyme
gắn vào một phía của vòng xoắn.
1.2. Phức hợp mở (open complex)
Lúc này DNA xung quanh điểm bắt đầu phiên mã được mở xoắn và
liên kết giữa các cặp base bổ sung bị phá vỡ. Hai sợi DNA với độ dài
khoảng 14 bp xung quanh vị trí bắt đầu phiên mã tách rời nhau ra và tạo nên
vòng phiên mã. Việc mở DNA đã giải phóng sợi khuôn mẫu. Hai nucleotide
đầu tiên được mang đến vị trí bắt đầu đã được hoạt hóa, chúng xếp hàng
trên khuôn mẫu và được nối với nhau. RNA polymerase bắt đầu chuyển
dịch dọc theo sợi khuôn mẫu, mở xoắn phía trước vị trí trùng hợp và tái gắn
hai sợi DNA phía sau. Bằng cách này, các ribonucleotide tiếp theo được gắn
Sinh học phân tử
97