Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 MỤC LỤC CHƯƠNG I : LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ I KHÁI QUÁT VỀ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ 1 Khái niệm, đặc điểm và phân loại dịch vụ 1.1 Khái niệm dịch vụ 1.2 Những đặc điểm cơ bản của dịch vụ 2 Khái niệm và đặc điểm thương mại dịch vụ 2.1 Khái niệm thương mại dịch vụ 2.2 Đặc điểm thương mại dịch vụ 2.3 Phân loại thương mại dịch vụ 3 Vai trò của thương mại dịch vụ trong nền kinh tế 3.1 Vai trò của thương mại dịch vụ đối với vấn đề việc làm 3.2 Vai trò của thương mại dịch vụ trong vấn đề thúc đẩy và duy trì tăng trưởng của nền kinh tế 3.3 Đóng góp lớn vào GDP 3.4 Vai trò của thương mại dịch vụ trong việc thúc đẩy phân công lao động xã hội , chuyển dịch cơ cấu kinh tế 3.5 Vai trò của thương mại dịch vụ đối với vấn đề nâng cao chất lượng đời sống II VÀI NÉT KHÁI QUÁT VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ 1 Khái niệm và sự cần thiết khách quan của quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ 1.1 Khái niệm quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ 1.2 Sự cần thiết quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ 2 Nội dung quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ 2.1 Nội dung quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ 2.2 Cơ quan quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ 1 Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 2.3 Quan điểm quản lý của nhà nước về thương mại dịch vụ 3 Công cụ quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ 3.1 Kế hoạch hoá 3.2 Chính sách thương mại dịch vụ 3.3 Công cụ pháp luật 3.4 Thanh tra, kiểm tra, quản lý thị trường CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ HIỆN NAY I - TỔNG QUAN VỀ SỰ PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM QUA 1 Quá trình phát triển của thương mại dịch vụ 1.1 Trước thời kỳ đổi mới 1.2 Sau thời kỳ đổi mới 2 Vị trí vai trò của thương mại dịch vụ trong nền kinh tế quốc dân 2.1 Đóng góp vào GDP 2.2 Thúc đẩy phân công lao động xã hội, chuyển dịch cơ cấu kinh tế 2.3 Nâng cao chất lượng cuộc sống dân cư 3 Thực tiễn thương mại dịch vụ của Việt Nam 3.1 Thành tựu của thương mại dịch vụ 3.2 Những hạn chế trong thương mại dịch vụ II – TỔ CHỨC BỘ MÁY VÀ CÁC CÔNG CỤ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ 1 Tổ chức bộ máy nhà nước về thương mại dịch vụ 1.1 Cấp trung ương 1.2 Cấp địa phương 1.3 Cơ chế quản lý 2 Các công cụ quản lý thương mại dịch vụ 2.1 Kế hoạch hoá thương mại dịch vụ 2.2 Chính sách thương mại dịch vụ 2 Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 2.3 Khuôn khổ pháp lý cho thương mại dịch vụ 2.4 Thanh tra, kiểm tra và quản lý thị trường III - THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ TRƯỚC TIẾN TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1. Cam kết về tự do hoá thương mại dịch vụ 1.1 Trong khuôn khổ Hiệp định khung về thương mại dịch vụ 1.2 Trong khuôn khổ gia nhập WTO 2. Thực tiễn quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ của Việt Nam 2.1. Những kết quả đạt được về quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ 2.2. Một số tồn tại của quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ hiện nay CHƯƠNG III GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ I CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN CÁC NGÀNH DỊCH VỤ Ở VIỆT NAM TRONG TIẾN TRÌNH HỘI NHẬP II MỘT SỐ KIẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP CỤ THỂ 1. Đổi mới cơ chế quản lý thương mại dịch vụ 2. Kế hoạch hoá thương mại dịch vụ 3. Chính sách thương mại dịch vụ 3.1. Hoàn thiện chính sách phát triển thương mại dịch vụ 3.2. Điều chỉnh chính sách bảo hộ trong các ngành dịch vụ 4. Hoàn thiện môi trường pháp lý 4.1. Bổ sung, sửa đổi Luật thương mại 4.2. Tự do hoá và bảo hộ thương mại dịch vụ trong tiến trình hội nhập 5. Thanh tra kiểm tra, quản lý thị trường 3 Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 CÁC TỪ VIẾT TẮT ASEAN Hiệp hội các nước Đông nam á GATS Hiệp định chung về thương mại và thuế quan GDP Tổng sản phẩm quốc nội ERP Mức độ bảo hộ hữu hiệu WTO Tổ chức thương mại thế giới NICS Các nước công nghiệp phát triển SNA Hệ thống tài khoản quốc gia CPC Hệ thống phân loại quốc tế IMF Quỹ tiền tệ quốc tế OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế UBND Uỷ ban nhân dân TƯ Trung ương HĐTM Hiệp định thương mại Bộ KH&ĐT Kế hoạch và đầu tư Bộ GTVT Bộ giao thông vận tải Bộ VH-TT Bộ Văn hoá- Thông tin LỜI NÓI ĐẦU Trong mấy thập kỷ gần đây, khu vực dịch vụ đã phát triển rất mạnh và trở thành một ngành kinh tế quan trọng. Công cuộc cải cách kinh tế ở Việt Nam đã tạo điều kiện cho sự phát triển khu vực dịch vụ cả về lượng và chất. Ngược lại 4 Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 chính sự phát triển của khu vực dịch vụ đã tạo ra những tiền đề đảm bảo cho sự tăng trưởng ở Việt Nam giữ ở mức tương đối cao trong thời gian dài. Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực là những nhân tố quan trọng vừa tạo điều kiện, vừa là những thách thức lớn đối với sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam trong những năm tới. Một trong những khó khăn mà Việt Nam gặp phải đó là sự hạn chế trong công tác quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ trong điều kiện hội nhập hiện nay như cơ chế quản lý chưa thích hợp, chính sách bảo hộ về dịch vụ chưa thông thoáng, hệ thống văn bản pháp lý cho khu vực dịch vụ vẫn chưa rõ nét...Đó chính là lý do em chọn đề tài: Một số giải pháp tăng cường quản lý Nhà nước đối với thương mại dịch vụ trong điều kiện hội nhập kinh tế hiện nay với mục tiêu nêu lên những khó khăn hiện nay trong công tác quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ và đưa ra một số giải pháp khắc phục. Do việc thu thập tài liệu và số liệu về lĩnh vực dịch vụ có nhiều khó khăn nên đề tài không đi sâu vào toàn bộ các vấn đề được nêu mà chỉ đưa ra giải pháp khắc phục đối với một số vấn đề cụ thể. Kết cấu đề tài gồm ba chương: Chương I : Lý luận chung quản lý nhà nước về thương mại dịch vụ Chương II : Thực trạng quản lý nhà nước đối với một số lĩnh vực thương mại dịch vụ chủ yếu trong giai đoạn hiện nay Chương III: Một số kiến nghị và giải pháp Trong quá trình thực hiện em đã nhận được sự giúp đỡ và chỉ bảo tận tình của thầy hướng dẫn TS. Ngô Xuân Bình và TS Lưu Đức Hải (Viện Chiến lược phát triển). Nhân dịp này em xin cảm ơn sự giúp đỡ của thầy cô, gia đình và các bạn đã giúp em hoàn thành đề tài. 5 Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 CHƯƠNG I LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ I KHÁI QUÁT VỀ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ 1. KHÁI NIỆM , ĐẶC ĐIỂM VÀ PHÂN LOẠI DỊCH VỤ 1.1 Khái niệm Quá trình toàn cầu hoá các thị trường thế giới hiện nay chủ yếu xuất phát từ quá trình quốc tế hoá ngành dịch vụ. Mặc dù dịch vụ mang tính “vô hình” nhưng nó đóng vai trò hết sức quan trọng để thúc đẩy mọi mặt của hoạt động của nền kinh tế. Vậy dịch vụ là gì ? Vào những thập niên 30 của thế kỷ 20, Allan Fisher và Collin Clark là những người đầu tiên đề xuất việc chia nền kinh tế thành 3 lĩnh vực: lĩnh vực thứ nhất, lĩnh vực thứ hai và lĩnh vực thứ ba. Clark định nghĩa lĩnh vực kinh tế thứ ba này là “ các dạng hoạt động kinh tế không được liệt kê vào ngành thứ nhất và thứ hai . Định nghĩa này đã phản ánh từ lâu lĩnh vực thứ ba, tức dịch vụ, được coi như là phần dôi ra của nền kinh tế trong khi lĩnh vực sản xuất chế tạo được hiểu như là nền tảng của toàn bộ nền kinh tế nói chung. Một số nhà nghiên cứu khác lại cho rằng dịch vụ thực chất là “ các hoạt động không mang tính đồng nhất, chủ yếu tồn tại đưới hình thức phi vật thể do các cá nhân hay tổ chức cung cấp. Hoạt động tiêu thụ và sản xuất diễn ra đồng thời ”. Như vậy, định nghĩa này coi dịch vụ thực chất là một loại sản phẩm vô hình và dựa vào các thuộc tính của dịch vụ để đưa ra khái niệm. Việc xác định như vậy chưa thể hiện tính bao quát trong xác định khái niệm rõ ràng về dịch vụ. Chẳng hạn, một số dịch vụ cũng có thể hữu hình như các dịch vụ cắt tóc hoặc xem ca nhạc, nhac kịch hoặc một số dịch vụ cũng có khả năng lưu trữ được như hệ thống trả lời điện thoại tự động. Định nghĩa về dịch vụ do T.P.Hill đưa ra năm 1997 có ảnh hưởng khá lớn tới các nhà nghiên cứu về lĩnh vực này. Theo Hill, “ dịch vụ là sự thay đổi về 6 Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 điều kiện hay trạng thái của người hay hàng hoá thuộc sở hữu của một chủ thể kinh tế nào đó do sự tác động của chủ thể kinh tế khác với sự đồng ý trước của người hay chủ thể kinh tế ban đầu ”. Định nghĩa này tập trung vào sự thay đổi điều kiện hay trạng thái nên tránh được việc định nghĩa dịch vụ dựa trên tính vô hình. Các tiêu chí như vô hình, có thể lưu trữ thành các yếu tố mà dịch vụ có thể có. Ngoài ra, Hill cũng nhấn mạnh tới sự khác biệt giữa sản xuất dịch vụ và sản phẩm dịch vụ. Sản phẩm của một hoạt động dịch vụ là sự thay đổi về điều kiện trạng thái của người hoặc hàng hoá bị tác động, trong khi quá trình sản xuất dịch vụ là hoạt động tác động tới người hoặc hàng hoá thuộc sở hữu của một chủ thể kinh tế nào đó. Định nghĩa của Hill có những thiếu sót nhất định. Chẳng hạn như có những dịch vụ được cung cấp nhằm giữ nguyên điều kiện hay trạng thái của một người hay hàng hoá. Khi tiếp cận dịch vụ dưới tư cách là một hoạt động thì dịch vụ là một hoạt động bao gồm các nhân tố không hiện hữu giải quyết các mối quan hệ giữa khách hàng hoặc tài sản khách hàng sở hữu với người cung ứng mà không có sự chuyển giao quyền sở hữu. Sản phẩm các dịch vụ có thể trong phạm vi hoặc vượt quá phạm vi của sản phẩm vật chất. Dịch vụ là việc sản xuất ra một lợi ích vô hình căn bản ở trong chính lợi ích đó hoặc như một yếu tố quan trọng của một sản phẩm hữu hình thông qua một số dạng trao đổi nhằm thoả mãn một nhu cầu nhất định. Dịch vụ là toàn bộ các hoạt động mà kết quả của chúng không tồn tại dưới hình thức vật thể. Mỗi cách tiếp cận khác nhau, dịch vụ được phán ánh ở mỗi góc độ khác nhau và bộc lộ những ưu điểm cũng như hạn chế riêng của từng phương cách. Vậy một khái niệm chung sẽ phán ánh đầy đủ hơn về dịch vụ Dịch vụ là những hoạt động lao động mang tính xã hội, tạo ra các sản phẩm hàng hoá không tồn tại dưới hình thức vật thể, không dẫn đến việc chuyển quyền sở hữu nhằm thoả mãn kịp thời các nhu cầu sản xuất và đời 7 Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 sống sinh hoạt của con người. 1.2 Những đặc điểm cơ bản của dịch vụ 1.2.1 Tính vô hình hay phi vật thể Dịch vụ là kết quả của lao động con người, dịch vụ là “sản phẩm” nhưng khác với hàng hoá ở thuộc tính cơ bản nhất là tính “ vô hình” hay “ phi vật thể”. Người ta không thể sờ mó, nhìn thấy ...các dịch vụ. 1.2.2 Tính không tách rời, tính đồng thời Không tách rời giữa sản xuất và tiêu dùng, xảy ra đồng thời gắn bó với nhau về không gian và thời gian. Điều đó có nghĩa là các hoạt động tạo ra, cung cấp, và bán các dịch vụ cùng đồng thời xảy ra với quá trình sử dụng dịch vụ của người tiêu dùng theo không gian và thời gian. 1.2.3 Tính không dự trữ, không bảo quản được Đây là đặc điểm phái sinh do đặc điểm vô hình, không tách rời cho nên dịch vụ sẽ không có dự trữ, không tồn kho. Dịch vụ không được tiêu dùng thì sẽ bị mất vĩnh viễn. 1.2.4 Tính không đồng nhất, khó xác định về chất lượng các sản phẩm dịch vụ Sự cung ứng vừa phụ thuộc vào kỹ thuật và khả năng của người cung ứng còn sự tiêu dùng, thoả mãn phụ thuộc sự cảm nhận, tâm lý của khách hàng. Do vậy chất lượng dịch vụ thường không đồng nhất và việc đánh giá chúng thường khó thống nhất và mang tính tương đối. 2. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ 2.1 Khái niệm Có nhiều cách tiếp cận khi nghiên cứu về dịch vụ nên cũng có nhiều cách tiếp cận khi nghiên cứu về thương mại dịch vụ. Trong phạm vi hạn hẹp của đề tài, thương mại dịch vụ được tiếp cận dưới góc độ là đối tượng hoạt động trao đổi( mua, bán) của thương mại. Kết quả hoạt động sản xuất là những sản phẩm vật chất và những sản phẩm là dịch vụ. Nếu việc trao đổi mua bán các sản phẩm vật chất (hàng hoá) 8 Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 được gọi là thương mại hàng hoá thì việc trao đổi mua bán các sản phẩm phi vật chất (dịch vụ) được coi là thương mại dịch vụ (TMDV) Thương mại dịch vụ là toàn bộ những hoạt động trao đổi, mua bán hay cung cấp các dịch vụ trên thị trường. ở đây dịch vụ chính là đối tượng của các hoạt động thương mại. 2.2 Đặc điểm thương mại dịch vụ 2.2.1 Đối tượng hoạt động thương mại dịch vụ là các sản phẩm phi vật thể Trong thương mại dịch vụ do đối tượng hoạt động thương mại là những sản phẩm phi vật thể nên khách hàng không thể sờ thấy, nhìn thấy trước khi mua. Điều này làm cho quá trình mua bán mang tính rủi ro cao hơn so với mua bán các hàng hoá hữu hình.Do đó người cung ứng dịch vụ càng phải cố gắng “hữu hình” hoá sản phẩm càng tốt, cũng như nâng cao khả năng cung ứng đáp ứng kịp thời nhu cầu của người tiêu dùng. Ngược lại, người mua thường căn cứ vào danh tiếng, uy tín của hãng hoặc cá nhân người cung ứng để đi đến quyết định mua. Cũng do tính chất vô hình của sản phẩm dịch vụ. Trong mua bán dịch vụ không dẫn đến việc chuyển quyền sở hữu từ người bán sang người mua. Bên cạnh đó gây khó khăn trong việc cấp bằng sáng chế và quyền sở hữu các sáng kiến cải tiến dịch vụ nên các dịch vụ dễ bị sao chép , bắt chước. 2.2.2 Chủ thể hoạt động thương mại dịch vụ Các chủ thể tham gia trao đổi, mua bán trong thương mại dịch vụ gồm người bán (cung ứng) và người mua (tiêu dùng) một dịch vụ. Người cung ứng dịch vụ được hiểu là bất kỳ tổ chức hoặc cá nhân nào cung ứng một dịch vụ, có thể đó là Chính phủ, các tổ chức xã hội, đoàn thể, doanh nghiệp hoặc các cá nhân. 9 Khoa kinh tÕ NguyÔn ThÞ Thu Hµ K35F1 Người tiêu dùng dịch vụ là bất kỳ tổ chức hay cá nhân có nhu cầu về một dịch vụ để thoả mãn nào đó, có thể đó là các doanh nghiệp, cá nhân và hộ gia đình, Chính phủ hoặc các tổ chức xã hội. 2.2.3 Đặc điểm cung cầu dịch vụ Tính chất “cứng” của cung dịch vụ: Điều này xuất phát từ tính đồng thời của dịch vụ nên đòi hỏi các nhà cung cấp dịch phải luôn sẵn sàng khả năng cung ứng khi có nhu cầu tai nơi và thời điểm cầu xuất hiện. Trong thương mại dịch vụ khả năng đáp ứng nhu cầu dịch vụ cao nhất phụ thuộc vào công suất tối đa của các cơ sở sẵn có cung ứng dịch vụ cho khách hàng.Do đó cung dịch vụ tương đối cố định và giới hạn khả năng cung ứng. Tính không ổn định và tính thời vụ của cầu: Cầu dịch vụ thường không ổn định, dễ biến động bởi chúng chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố luôn biến đổi rất nhạy cảm. Lượng cầu dịch vụ thường hay tập trung rất cao vào một số thời điểm trong một ngày, một tháng hay một số tháng và ở thời điểm khác lượng cầu lại rất nhỏ. Đây là tính thời vụ của dịch vụ.Bên cạnh đó cầu của một số loại dịch vụ lại không có giới hạn bởi nhu cầu không ngừng gia tăng của thị trường. Ví dụ như một số loại hình dịch vụ chăm sóc sắc đẹp, dịch vụ giáo dục, dịch vụ thể thao giải trí... Do mâu thuận giữa tính “ cứng” của cung và tính “ không ổn định”, tính thời vụ của cầu vì vậy trong thương mại dịch vụ lời giải cho bài toán cung cầu vẫn chưa có đáp số. 2.3 . Phân loại 2.3.1 Phân loại theo GATS Danh mục phân loại chuẩn của GATS có 11 ngành lớn, mỗi ngành lại chia thành một số tiểu ngành: 1 Dịch vụ kinh doanh  Các dịch vụ nghề nghiệp, bao gồm các dịch vụ pháp lý, kế toán, kiểm toán, kiến trúc, bất động sản, thiết kế, y tế, nha khoa, thú y và các dịch vụ nghề 10