!"#"$%&'"(")*+&"(",-"./01"23/14
BẢO TỒN PHÁT HUY GIÁ TRỊ LỄ HỘI NƯỚC TA -
THỰC TRẠNG GIẢI PHÁP
7
!"#$%&$ !'$ !()!$*+),
TÓM TẮT
Từ khái quát về vai trò lễ hội, tác giả cho rằng, hình thái này là một phạm trù văn hóa in đậm bản sắc dân
tộc. Qua một số lễ hội cụ thể đã từng nổi tiếng trong quá khứ, tác giả chỉ ra một số điều bất cập của lễ hội hiện
nay cần phải tập trung giải quyết: Nâng cao nhận thức, tránh lệch lạc cho các tổ chức và người chịu trách
nhiệm; quản lý chặt chẽ hoạt động của lễ hội; phân loại lễ hội; xác định tính độc đáo của lễ hội, không kịch bản
hóa lễ hội một cách chủ quan; ủng hộ tính tích cực của lễ hội nhưng phải tinh - giản - kiệm - lạc.
Từ khóa: lễ hội; bảo tồn; phát huy giá trị.
ABSTRACT
From overviewing the role of traditional festivals, the author argues that the elements are rich cultural iden-
tity objects. Taking some popular traditional festivals, the author shows some limitations of the festivals such
as its massiveness, heavy commercialisation, lost of identity, and need to solve some following issues: raising
awareness for organisers and responsible persons; strictly managing the activities of the festivals; festival clas-
sification; identifying the unique of festivals and avoiding rigidly stage arrangement for festivals; supporting the
activeness of festivals in accordance with economy, simple, and happy aspects.
Key words: Traditional Festival; Safeguarding; Promotion.
1. Đặt vấn đề
trường giáo dục truyền thống và văn hóa dân tộc
Mỗi lễ hội đều có nét tiêu biểu riêng và chứa
rất tốt cho lớp trẻ, là một nhu cầu tinh thần chính
đựng trong đó nhiều giá trị văn hóa cao đẹp, đậm
đáng của mọi người, cần được trân trọng. Một đất
đà bản sắc dân tộc. Mỗi lễ hội đều hướng tới một
nước có nhiều lễ hội như nước ta chứng tỏ người
nhân vật (hoặc một tập thể nhân vật) được coi là
Việt đã có một bề dày văn hóa phong phú và lâu
linh thiêng, cần được tôn kính, ghi ơn và phải
đời, tinh thần “uống nước nhớ nguồn”, biết ơn
được các đời sau tưởng nhớ, cúng giỗ chân
người có công, điều đó rất đáng tự hào.
thành... Đó là các anh hùng dân tộc trong công
Lễ hội không chỉ là tấm gương phản chiếu nền
cuộc chống ngoại xâm; là các danh nhân văn hóa;
văn hóa dân tộc mà còn là môi trường bảo tồn, làm
là những người có công lao to lớn đối với việc xây
giàu và phát huy giá trị nền văn hóa dân tộc. Cuộc
dựng đất nước, phát triển kinh tế - xã hội ở từng
sống của con người Việt Nam không phải lúc nào
địa phương; là những người có công truyền nghề,
cũng là ngày hội, mà trong chu kỳ một năm, với bao
có công chống thiên tai, khai phá đất hoang, lập
ngày tháng nhọc nhằn, vất vả, lo âu, để rồi “xuân
làng ấp mới; là những người sẵn sàng hi sinh vì
thu nhị kỳ”,“tháng Tám giỗ cha, tháng Ba giỗ mẹ”,
nghĩa lớn, là những người giàu lòng nhân ái trong
cuộc sống nơi thôn quê vốn tĩnh lặng ấy vang dậy
hoạt động cứu trợ đồng bào,...
tiếng trống chiêng, người người nô nức về nơi đình,
Lễ hội chính là thái độ thể hiện lòng biết ơn và
chùa mở hội. Nơi đó, con người nhập thân vào văn
sự ngưỡng vọng, tôn vinh của người đời sau đối với
hóa, văn hóa làm biến đổi con người, một “bảo tàng
công lao và đức độ của các đối tượng đáng kính mà
sống” về văn hóa dân tộc được hồi sinh, sáng tạo và
họ tôn thờ. Do vậy, lễ hội được coi là nhịp cầu nối
trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Lễ hội
quá khứ với hiện tại, là một trong những môi
chính là nơi để các làn điệu dân ca, như: Quan họ,
hát Xoan...; các điệu múa xênh tiền, con đĩ đánh
* Đi hc Đng Tháp
bồng, múa rồng, múa sư tử...; các hình thức sân
,5"637"63813"9:1;"<=>"?@1"AB"C3D?"3/E"4FD"?G7HHH
khấu hát chèo, hát bội, rối nước, cải lương...; các trò
vàng mã tràn lan..., cùng hàng loạt tệ nạn “ăn theo”,
diễn, trò chơi đánh cờ người, chọi gà, đánh đu, đấu
như cờ bạc, trộm cắp, chặt chém, xả rác bừa bãi...
vật, bơi chải, đánh phết... được trình diễn một cách
Đây là hệ quả tất yếu từ việc nhận thức và ứng xử
trọn vẹn.
với lễ hội còn bất cập, của cả người quản lý và người
Tuy nhiên, trong thời gian qua, từ thực trạng của
dự hội, mà trách nhiệm đầu tiên thuộc về người tổ
8
hoạt động lễ hội, dường như tấm lòng thành kính
và các giá trị văn hóa thiêng liêng đã ít nhiều bị suy
chức, quản lý. Vì trên thực tế, lễ hội khó có thể phát
huy được bản sắc nguyên gốc khi ngay bản thân
giảm trước sự xâm lấn của yếu tố xã hội hóa,
người tổ chức còn chưa (không) nắm vững ý nghĩa
thương mại hóa và các hiện tượng tiêu cực khác. Lễ
và giá trị đích thực của lễ hội.
hội có thể ví là một cái nôi của văn hóa, là nơi bảo
Bên cạnh đó, sự đua nhau tổ chức lễ hội, sự học
tồn, làm giàu và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
tập, tiếp thu thiếu chọn lọc của những thôn, làng,
Do vậy, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa
xã tại nhiều địa phương ở nước ta càng làm cho
của lễ hội trong điều kiện đất nước bước vào công
nhiều lễ hội còn nặng hình thức, phô trương và coi
cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu
nhẹ nội dung giáo dục văn hóa. Xu hướng thương
hóa hiện nay là vấn đề cấp thiết mà xã hội ta cần
mại hóa hoạt động lễ hội bộc lộ ra quá rõ và quá
phải chú trọng.
nhiều. Từ nội dung đến hình thức của khá nhiều lễ
2. Thực trạng vấn đề bảo tồn phát huy giá
hội đã bị biến dạng so với nguồn gốc ban đầu, bị
trị của lễ hội nước ta
pha tạp, lai căng, thậm chí cố bắt chước nước ngoài.
Thực trạng việc tổ chức, quản lý, bảo tồn các lễ
Theo thống kê, nước ta hiện có gần 8.000 lễ hội.
hội của nước ta hiện nay còn nhiều hạn chế, tồn
Song, thực tế cho thấy, không nhiều lễ hội còn giữ
tại. Có một điều cần quan tâm, là hằng năm, các lễ
được bản sắc riêng. Đi hội chùa Hương cũng na ná
hội lớn, như: chùa Hương (Hà Nội), Yên Tử (Quảng
như đi hội Bà Chúa Kho, đi hội Yên Tử cũng từa tựa
Ninh), đền Hùng (Phú Thọ), Bà Đen (Tây Ninh),
đi hội cố đô Hoa Lư... Không khó để nhận ra, các lễ
đền Trần và phủ Giầy (Nam Định), chùa Bà (Bình
hội đang tăng mạnh về lượng, nhưng có chiều
Dương), đền Bà Chúa Kho (Bắc Ninh)... thường thu
hướng giảm về chất.
hút hàng triệu khách thập phương hành hương
Với cách tổ chức lễ hội tràn lan, nhạt nhòa bản
dự lễ, nhưng chắc cũng không nhiều người hiểu
sắc, mang tính chất thương mại thì chúng ta đang
được thần tích, không gian văn hóa và giá trị riêng
làm dung tục hóa, tầm thường hóa hoạt động lễ hội
của lễ hội mà họ tham gia. Đi lễ mà không hiểu
vốn rất tốt đẹp và cao quý của quá khứ.Vô tình hay
đối tượng hành lễ là ai, ý nghĩa của lễ hội là gì, cần
cố ý, chúng ta đang làm mất đi một giá trị văn hóa
phải ứng xử ra sao, đó là nguyên nhân khiến lễ hội
truyền thống mà lịch sử để lại cho hậu thế. Cách tổ
đền Trần chưa năm nào thoát khỏi cảnh du khách
chức quản lý thiếu chặt chẽ của một số cơ quan
ùn ùn kéo đến xin ấn, thậm chí “cướp ấn” vì lầm
quản lý trực tiếp khiến các tệ nạn cờ bạc, cá độ, lợi
tưởng có ấn này sẽ được thăng quan, tiến chức.
dụng các chiêu thức vui chơi có thưởng để trục lợi
Đó cũng là nguyên nhân dẫn đến quan niệm lệch
diễn ra ở nhiều nơi, gây mất trật tự mỹ quan không
lạc, đã dự lễ hội là phải quyên tiền công đức, bằng
gian văn hóa. Những thực trạng như trên thật đáng
không sẽ mắc tội với thánh thần. Khi người dự hội
báo động và cần lắm sự quan tâm của các cấp và
sẵn sàng rút tiền để “mua chuộc thần linh”, thì kẻ
người dân trong việc bảo tồn và phát huy các giá
vụ lợi càng có cơ hội kiếm chác. Điều này lý giải tại
trị văn hóa của lễ hội - một tài nguyên du lịch đặc
sao khi tới lễ hội đền Bà Chúa Kho, có thể thấy
sắc của Việt Nam.
quanh khu vực đền xuất hiện thêm rất nhiều nơi
3. Về giải pháp cho việc bảo tồn phát huy
thờ tự mới, chủ yếu là để “hút” tiền công đức.Tại
giá trị của lễ hội nước ta
chùa Hà (Hà Nội) cũng vậy, bên khung cảnh trang
Trong công tác xây dựng đời sống văn hóa ở cơ
nghiêm, thanh tịnh là la liệt chậu nhôm, mâm
sở hiện nay, việc kế thừa truyền thống văn hóa dân
nhôm hứng tiền “giọt dầu” từ người đi lễ.
tộc là cần thiết, song, ở nhiều nơi lại thiếu chọn lọc,
Cùng với quan niệm, ứng xử lệch lạc trong lễ hội
thiếu tính phê phán và có xu hướng làm méo mó
có nguồn gốc từ việc hiểu sai hay hiểu chưa đúng
đi. Do đó, việc bảo tồn, kế thừa và phát huy giá trị
về ý nghĩa lễ hội, còn phải kể tới nhiều biểu hiện phi
của lễ hội tiếp tục là một vấn đề cấp bách, nhằm
văn hóa khác, như chen lấn, xô đẩy, khấn hộ, đốt
bảo đảm cho lễ hội ngày càng thực sự là nhu cầu