1. 8 VẤN ĐỀ LỚN CỦA QUẢN TRỊ TÀI CHÍNH TRONG  DOANH NGHIỆP Tài chính là công việc sáng tạo và lý thú, tuy nhiên để trở thành chuyên viên giỏi sẽ khó   hơn nhiều so với công việc kế toán. Thật vậy, với chuyên viên kế toán chỉ cần có kiến   thức kế toán nhất định, đức tính cẩn trọng và làm việc vài năm tích lũy kinh nghiệm là  đạt yêu cầu. Trong khi nhiều chuyên viên tốt nghiệp đại học ngành tài chính, công tác nhiều năm vẫn  không đáp  ứng yêu cầu công việc. Bởi vì để  trở  thành một chuyên viên tài chính thực sự,   không chỉ  nắm kỹ  thuật và có kinh nghiệm; mà cần có khả  năng am tường hoạt động kinh  doanh của công ty trong bối cảnh nền kinh tế đa dạng. Từ đó dẩn đến khả năng diển dịch và   dự đoán được tình hình và xu thế kinh doanh dưới dạng đồng vốn, để quản trị đồng vốn đạt  hiệu quả cao cho hoạt động kinh doanh. Khả năng này không chỉ bằng tích lũy kinh nghiệm  trong công tác, mà cần có kỹ  năng thu thập chọn lọc thông tin, phân tích và đưa ra các giải   pháp hợp lý nhất. Phải chăng có một số tố chất bắt buộc để chọn theo ngành này, Không phải siêng năng mà là   kiên trì; Không phải cẩn thận mà là tỉnh táo; Không phải chuẩn mực mà là tưởng tượng táo   bạo; Không phải là sự tính toán tỉ mỉ chính xác mà là khả  năng khái quát hóa với sự làm chủ  sai số và xác suất. Đó có phải là sự kết hợp giữa tính lãng mạm của người nghệ sỹ, tinh thần  khai phá của người thám hiểm và tính cần cù của nhà nông luôn tin vào mùa vụ bội thu bằng   lao động gieo trồng hôm nay. Xin nhường cho các bạn cảm nghiệm thêm. Dưới đây là một số cảm nghiệm về quản trị tài chính để chia sẽ cùng bạn đọc, với niềm tin   sẽ giúp các bạn tiếp cận và vận dụng tốt hơn những kiến thức đã tiếp cận trong khóa học: 1. Tất cả  các bài toán tài chính phức tạp đều có thể  quy về  bài toán cơ  bản với   một phép toán trừ
  2. Những chuyên gia giỏi, có lẽ  phân tích vấn đề  với phép toán đơn giản hơn nhiều so với   chúng ta hình dung? Trong quá trình quản trị  tài chính, chúng ta lần lượt tiếp cận nhiều bài toán phân tích phức   tạp; từ suất sinh lời của vốn kinh doanh, điểm hòa vốn, giá trị cổ phiếu, hiệu quả đầu tư  …   đa dạng đến mức chúng ta có thể lạc vào mê trận của thuật ngữ và kỹ thuật, tưởng như mỗi   lãnh vực là một vùng trời riêng biệt. Nhưng nếu đứng lùi ra xa và nhìn bao quát thì sự việc có   thể  diển dịch đơn giản, quy về  một công thức là Doanh thu trừ  chi phí hoặc nguồn thu trừ  vốn đầu tư, kết quả của phép toán trừ này nếu dương thì có lợi nhuận (hiệu quả). Đọc đến   đây nhiều bạn sẽ không đồng ý vì …. Tuy nhiên chúng tôi muốn nhấn mạnh đến vẻ  đẹp của công thức Lợi nhuận = Doanh thu –  Chi phí hay Thu nhập ròng = Thực thu – thực chi, là cơ sở cho mọi công thức tài chính khác.   Tôi được dịp tham dự một cuộc họp quyết định phương án đầu tư một chung cư cao cấp tại   Q.7, diện tích khu đất là 7.500m2. Sau khi hỏi một vài câu về  vị  trí, Ong TGĐ (một nhà đầu  tư nổi tiếng tại Tp.HCM) ra quyết định giá mua trong khoản 52 – 54 tỷ là mua được, và dự  kiến lãi khoảng 25%, và sau đó tôi còn được thấy một số quyết định tương tự cho những dự  án kinh doanh khác. Lúc đó tôi khá ngạc nhiên, nhưng khi tôi tính toán cụ thể  thì kết quả  là   tương đương; sau này được dịp trao đổi tôi mới thấy khả  năng sử  dụng phép tính quy giản  tuyệt vời của ông. Từ nhiều cách thức phân tích tương tự của chính tôi và một số  nhà quản   trị  nêu trên, tôi nhớ  đến nhà vật lý thực nghiệm nổi tiếng Fermi, trong quá trình tìm những  nghiệm cho phương trình tạo bom nguyên tử, ông đã làm các chuyên gia điện toán ngạc nhiên  khi những phép toán đơn giản của ông có kết quả gần như máy điện toán đã giải. Trình bày những điều này tôi không hề  muốn làm giảm giá trị  các phép toán tài chính phức   tạp là nội dung chính đào tạo trong khóa học này. Tôi muốn nhấn mạnh một ý quan trọng,  “để  trở  thành một nhà quản trị  tài chính thực thụ, các bạn cần lĩnh hội được vẽ  đẹp chân  phương của công thức đơn giản trên sau khi đã xuyên qua những kỹ thuật chuyên sâu của tài  chính”. Điều này đã được Kim Dung thể hiện tuyệt vời trong đoạn mô tả Trương Tam Phong 
  3. dạy Thái cực quyền cho Trương Vô Kỵ, và thường khái quát trình độ  vận dụng võ học của   các đại cao thủ, đó là “vô chiêu thắng hữu chiêu” Một liên tưởng khác, trong tiến trình học hỏi nghiên cứu, chúng ta dể  đồng ý với câu ngạn   ngử phương tây “chúng ta biết ngày càng nhiều trước sự chưa biết, ngày càng ít đi, cho đến  khi không sự  việc gì chúng ta không biết”. Tuy nhiên John Bogle John Bogle là nhà đầu tư  hàng đầu của Mỹ, đã đưa ra phương pháp đầu tư chỉ số trong chứng khoán, áp dụng cho Quỹ  đầu tư hàng đầu Vanguard Investment group do ông sáng lập. Phương pháp này đã mang lại   thành công vượt bực đưa quỹ tương trợ Vanguard thành quỹ lớn thứ 2 thế giới với vốn đầu  tư lên đến 250 tỷ USD chỉ trong một thập niên. lại nói rằng “chúng ta biết ngày càng ít trước   sự việc chưa biết ngày càng nhiều, cho đến khi chúng ta không biết gì hết về mọi sự việc”.  Có điểm tương đồng nào không giữa nhận định của nhà tài chính nổi tiếng này với “vô  chiêu” của Kim Dung và cao thâm hơn nữa là “vô vi” của Lão Tử. Trở về với công việc phân tích tài chính, trong khi nhiều người cứ mãi mê bới tìm những kỹ  thuật, những công thức để  cố gắng áp thực tế  vào một khuôn mẩu có sẳn nào đó (như  tầm   chương trích cú trong nho học), thì các chuyên gia, những người đã đạt nguyên lý đơn giản  của tài chính “thu nhập bằng thực thu trừ thực chi”, có lẻ sẽ phân tích vấn đề  với phép toán  đơn giản hơn rất nhiều so với chúng ta hình dung? 2. Để giải các bài toán tài chính cần có khả năng xây dựng được mô hình tài chính Một bài toán tài chính có thể phân làm ba giai đoạn xử lý. Giai đoạn 1 là xác định các yêu cầu  và tập hợp các dữ liệu cần thiết; giai đoạn kế  tiếp là sử  dụng các phép toán thích hợp (xây  dựng mô hình tài chính) để tính ra kết quả; cuối cùng là phân tích các kết quả để đưa ra nhận  định đánh giá và chọn lựa phương thức thực thi. Trong đa số  trường hợp trong giai đoạn 1 chúng ta không bao giờ  thu thập đầy đủ  thông tin  cần thiết cũng như  mức độ  tin cậy chắc chắn, có thể  do khách quan (các thông tin dự  báo,  các thông tin mà người phân tích không thể  tiếp cận) hoặc do chủ  quan (người phân tích   không có đủ thời gian hoặc chi phí để thu thập).
  4. Sự thiếu hụt dữ liệu này dẫn đến trong giai đoạn tính toán, chúng ta sẽ gặp khó khăn không   biết cách giải quyết bài toán do không tìm thấy một mô hình chuẩn. Điều này thường dẫn   đến hai khả năng, hoặc cho rằng không thể giải bài toán, trường hợp ngược lại nếu có người  giải bài toán thì lại tỏ ra nghi ngờ tính chính xác vì không đúng với sách vở. Vấn đề chính là  chổ chúng ta quá thụ động với mô hình được trình bày trong các sách lý thuyết, mà quên rằng   những mô hình đó được khái quát hóa từ vô vàn mô hình thực tế. Do vậy khi áp dụng vào một   bài toán thực tế, chúng ta phải có khả  năng chuyển mô hình khái quát trong lý thuyết thành   mô hình ứng dụng cụ thể Cốt lõi trong việc xây dựng một mô hình tài chính phù hợp với một trường hợp cụ thể, thứ  nhất là chúng ta phải hiểu được bản chất kinh tế  của bài toán, thí dụ  việc phân tích biến  phí_định phí của sản xuất may mặc khác với khu Resort nghỉ dưỡng. Điểm thứ hai là chúng  ta phải chấp nhận sai số khi thiếu thông tin Điều này được minh họa tuyệt vời trong các bài  toán dành cho ứng viên của MicroSoft, như câu hỏi yêu cầu ứng viên hãy cho biết trong nước  Mỹ  có bao nhiêu trạm xăng., khi đó chúng ta sẽ  chọn phép giải có sai số  chấp nhận được.  Chúng ta hãy nhớ lại bài toán tính diện tích, nếu miếng đất có hình chử nhật thì chúng ta dể  dàng áp dụng công thức. Nhưng nếu có hình phức tạp (ao hồ, dãy đất ven biển) mà công thể  tìm ra công thức tính diện tích chuẩn nào, khi đó chúng ta có thể áp dụng phép tích tích phân   của Newton với những sai số cho phép. Như vậy đứng trước một bài toán tài chính, chúng ta  cần phải chọn lựa và điều chỉnh mô hình tài chính để phù hợp với yêu cầu và sai số cho phép,  điều này đòi hỏi tính sáng tạo của chúng ta. 3. Trong quản trị tài chính không có một lời giải duy nhất Mà lời giải được chọn lựa từ không gian giải pháp với sự cân nhắc giữa mức thành công đem   lại và xác suất thất bại. Trong kinh doanh, rất nhiều quyết định trái ngược nhau cùng dẫn đến thành công. Tập trung  vào một ít sản phẩm như  Coca cola (KO) hay đa dạng như  J.Son & J.Son; đầu tư  chứng  khoán theo chỉ số của John Bogle hay theo giá trị  như  Maro Gabelli….điều đấy cho thấy có  nhiều phương thức kinh doanh khác nhau cùng đạt được hiệu quả  cao. Các giải pháp tài  
  5. chính là sự hoạch định các hoạt động kinh doanh dưới dạng đồng vốn, do vậy cũng sẽ có rất  nhiều giải pháp khác nhau. Khi triển khai các giải pháp kinh doanh chúng ta sẽ có nhiều chọn  lựa (công suất lớn hay vừa phải, thiết bị tự động hay bán tự động, đầu tư toàn bộ  hay có kết  hợp thuê ngoài …), mỗi chọn lựa lại có nhiều khả năng khác nhau, thí dụ chọn công suất lớn  có khả  năng khai thác từ  50% – 80% công suất, tổ  hợp các điều này chúng ta có nhiều giải  pháp khác nhau mà chúng ta không chắc rằng giải pháp nào cho kết quả  tốt nhất. Điều này   làm cho bước nhận định và chọn lựa phương thức thực thi sẽ rất khó khăn. Vấn đề chính là ở chổ chúng ta cần chọn lựa giải pháp thích hợp nhất với mục đích và điều   kiện của chúng ta, thí dụ nếu chúng ta đang gặp khó khăn về vốn thì giải pháp ít đòi hỏi chi   phí đầu tư sẽ được ưu tiên chọn lựa. Điều cần nhớ là bao giờ  chúng ta cũng có một số  giải   pháp để  chọn lựa, mỗi giải pháp sẽ  đòi hỏi một số  điều kiện để  đảm bảo khả  năng thành  công. Chính vì thực tiển này đôi khi người ta nhận định quản trị tài chính là một nghệ thuật;   tuy nhiên chúng tôi muốn nói rằng đó là nghệ  thuật của các con số và định luật kinh tế, mà  nếu không tuân thủ thì chắc chắn sẽ bị trả giá. Ngạn ngữ có câu “mọi con đường đền dẫn tới Roma”, các chuyên gia tài chính sẽ  nói thêm   “nhưng trong số đó sẽ có những con đường tốt hơn, và chúng ta sẽ chọn ra một con đường có   xác suất tốt nhất trong điều kiện của chúng ta”. 4. Phương pháp dòng tiền chiết khấu, kỹ thuật quan trọng giải bài toán tài chính Nếu chọn ra một nguyên lý quan trọng nhất của Tài chính hiện đại, thì đó là nguyên lý giá trị  đồng tiền biến đổi theo thời gian; có nghĩa là giá trị đồng tiền hôm nay khác với giá trị đồng   tiền năm sau và năm sau nửa. Theo nguyên lý này, chúng ta không thể so sánh trực tiếp các số  tiền khác thời điểm. Thí dụ  nếu chúng ta bỏ ra 1 tỷ đồng mua một miếng đất và sau 3 năm  chúng ta bán được 1,4 tỷ thì chúng ta có lãi hay không, phép toán trừ có kết quả lãi 400 triệu   không được chấp nhận. Nhiều chuyện kinh doanh khác phức tạp hơn, thí dụ chúng ta đầu tư  100 tỷ  đồng xây dựng nhà máy chế  biến thủy sản, và dự  kiến nguồn thu dần dần trong 10   năm (là thời gian sử dụng thiết bị đã đầu tư) cộng lại là 180 tỷ thì có nên đầu tư hay không?   Rồi chuyện bỏ ra một số tiền lớn để  mua các cổ  phiếu của một công ty còn chưa có tiếng  
  6. tăm để 2 năm sau khi cổ phiếu được giá sẽ  bán, khi đó giá bán CP tối thiểu là bao nhiêu để  chúng ta có lãi 20%/năm…. Để  giải quyết các vấn đề  này chúng ta sử dụng kỹ  thuật chiết khấu dòng tiền, quy số  tiền   các năm tương lai về năm hiện tại để có thể so sánh trực tiếp (khi đó mới sử dụng công thức  thu nhập = thực thu – thực chi). Như  vậy đây là phương pháp quan trọng bật nhất của tài  chính, được áp dụng để giải các bài toán tài chính đầu tư phức tạp như hiệu quả dự án đầu  tư, định giá CP và bất động sản, định giá doanh nghiệp… Đối với chuyên viên phân tích tài chính một khi đã nắm vững phương pháp này kết hợp với  mô hình tài chính thì tất cả  bài toán tài chính, dù phức tạp đến đầu cũng có thể  giải quyết,   như  là một đại cao thủ  đã đạt được nguyên lý võ học, có thể  biến hóa quyền pháp tùy cơ.   Đặt biệt với công cụ Excel, đã giải phóng sự nặng nhọc trong các phép tính; thì việc giải bài   toán tài chính bằng mô hình và phương pháp chiết khấu dòng tiền trở  thành một nghệ  thuật   thú vị, có thể trả lời nhiều câu hỏi một cách nhanh chóng. 5. Rủi ro và thu nhập, Triết lý tạo ra sự phong phú trong sản phẩm tài chính Bước vào thế giới tài chính chúng ta thấy có quá nhiều luật chơi, các sản phẩm phong phú và  đa dạng. Xét về  huy động vốn của doanh nghiệp, chúng ta có cổ  phiếu  ưu đãi, CP thường,  vay NH, trái phiếu, trái phiếu lãi suất biến đổi, trái phiếu chuyển đổi…Trong lĩnh vực các tổ  chức cấp vốn chúng ta có Ngân hàng, công ty tài chính, thuê mua tài chính, Quỹ đầu tư tương  hỗ, Quỹ đầu tư mạo hiểm…còn các công cụ  kinh doanh tiền tệ thì hợp đồng giao sau, hợp   đồng quyền chọn… Khi vào một Casino bạn sẽ hoa mắt vì quá nhiều trò chơi, từ  chơi tài_xỉu với khả  năng ăn   thua tương đương gần 1 – 1 cho đến khó thắng hơn khi chơi quay Rulex bỏ 1 đồng trúng sẽ  được 70 đồng nhưng khả  năng thắng chỉ  có 1%. Rỏ  ràng bạn có thể  chọn trò chơi tuỳ  ý  nhưng không có trò chơi nào sẽ có lợi cho bạn hơn trò chơi khác, mà chỉ là phần thưởng cao   thì khả năng thắng thấp hoặc ngược lại. Về mặt nào đó, tiền thắng và khả năng mất trong các trò chơi của Casino cũng tương tự các  công cụ và sản phẩm tài chính. Nhà quản trị tài chính luôn phân vân trong việc huy động vốn,  
  7. vay ngân hàng hay phát hành thêm CP; nếu vay sẽ hứa hẹn mang lại hiệu quả cao hơn cho   các cổ đông hiện tại nhưng cũng tạo ra áp lực rủi ro trả nợ. Trường hợp khác, để  đảm bảo   khả  năng sinh lợi an toàn của một hợp đồng xuất khẩu lớn, CFO có thể  sử  dụng hợp đồng  bảo hiểm tỷ giá với chi phí chấp nhận được. Tuy nhiên nếu công cuộc kinh doanh nào cũng   sử dụng các nghiệp vụ bảo hiểm rủi ro thì khả năng thu lợi sẽ không còn nữa. Trong quá trình phát triển của thị trường tài chính đã tạo ra các loại hình tài chính và dịch vụ  tài chính phong phú dựa trên mối quan hệ giữa rủi ro và thu nhập; một nhà quản trị tài chính   có kinh nghiệm sẽ  chọn lựa những công cụ  thích hợp trong quá trình quản trị  và phát triển   đồng vốn của mình. Nhưng nhất quyết không bao giờ được liều lĩnh đưa doanh nghiệp vào   cuộc chơi đỏ đen đầy rủi ro. 6. Quản trị rủi ro là nhiệm vụ quan trọng của quản trị tài chính Ngày nay nếu có nhiệm vụ cốt yếu nào mà nhà quản trị tài chính cần phải gánh vác thì đó là   nhiệm vụ  quản trị  rủi ro. Trong nền kinh tế  thị  trường phát triển và hội nhập, các doanh  nghiệp phải chấp nhận sự cạnh tranh, lĩnh vực nào hứa hẹn sinh lợi nhất thường gặp phải   cạnh tranh mạnh nhất hoặc là lĩnh vực có khả năng thất bạo cao. Các chuyên gia kinh tế hàng đầu của thế giới cùng chung quan điểm “rủi ro là thuộc tính của  nền kinh tế trong kỹ nguyên mới”. Trong tác phẩm Rethinking the Future Tác phẩm tập hợp  những bài phân tích về xu thế của nền kinh tế trong sự tác động của làn sóng thứ 3 về công   nghệ do Rowan biên soạn được NXB Trẻ xuất bản dưới tựa đề Tư duy lại tương lai., Alvin   và Heidi Toffler đã trình bày khái quát “ khi phương thức tạo ra của cải của làn sóng thứ  ba   được triển khai rộng rãi, được đánh dấu bởi sự xáo trộn và xung đột xã hội, thì nó sẽ  tạo ra   một tình trạng không thể tiên đoán trước ở mức độ cao và những điều kiện phi tuyến tính” Xét về vĩ mô đó là chu kỳ kinh tế các nước phát triển ngày càng ngắn hơn, về vi mô chúng ta   đã chứng kiến nhiều đại gia tưởng rằng bất khả xâm phạm đã có những thời điểm suy thoái  nặng nề như IBM, For, Nisan… Chúng ta cũng thấy sự suy thoái rồi hồi sinh đầy thuyết phục  của Apble, Samsung…Trong thực tiển tại các nước phát triển, các công ty luôn đối đầu với   những bất trắc  do môi trường kinh tế  tác  động, dù là  công ty đa quốc  gia hay tầm  địa  
  8. phương. Thực tiển này đặt ra cho nhà quản trị tài chính công ty cần chuẩn bị một nguồn lực   đủ  mạnh để  vượt qua những đợt suy thoái nghiêm trọng giúp cho công cuộc kinh doanh   không bị sụp đổ một cách đáng tiếc. Trong đợt kiện chống bán phá giá thủy sản vừa qua của  Mỹ, những xí nghiệp chế biến yếu lực phải phá sản, trong khi một số công ty có nguồn lực   và năng động đã trụ được và phát triển mạnh khi VN gia nhập WTO là một minh họa. Hãy luôn nhớ, khi gặp khó khăn nghiêm trọng thì mọi chiến lược khắc phục đều cần tới   nguồn lực tài chính, và nhiều công ty đã bị phá sản bởi vì không có sự chuẩn bị nguồn lực tài  chính cần thiết, đã quá mãi mê vay mượn phát triển đầu tư mà thiếu chiến lược tài chính tốt   để   quản   trị   rủi   ro. 7. Nhà quản trị tài chính luôn nhớ quy luật “Lượng đổi chất đổi” Có một câu nói kinh điển mà các giảng viên khoa quản trị kinh doanh hay giới thiệu cho các  sinh viên, đó là “chi 1 triệu USD mà hợp lý cũng sẳn sàng, nhưng chi 1 USD không đúng sẽ  dứt khoát không chi”. Chúng ta không cần bàn luận thêm câu phát biểu đầy hàm ý này. Nhưng   tôi muốn nói với các chuyên viên tài chính trẻ một câu khác “chi 1 USD thì không phải đắn đo  gì nhiều, nhưng chi 1 triệu USD thì cần đặt lên đặt xuống nhiều lần trước khi quyết định”. Tôi đã thấy một ông giám đốc ra những quy định chi tiết về  việc in 2 mặt của tờ giấy mà  không phân tích việc này tiết kiệm được bao nhiêu, trong khi dự  án đầu tư  hàng chục tỷ,  nhưng lại không muốn chi vài chục triệu cho công tác điều tra thị  trường, nghiên cứu công  nghệ  thiết bị. Tôi cũng thấy một công ty rất vững mạnh có thương hiệu và sản phẩm bán  chạy; nhưng đang đứng trên bờ vực do đã đầu tư một dự án mới với vốn đầu tư, chủ yếu là  vốn vay lớn hơn nhiều quy mô vốn đang kinh doanh hiện tại; với quy mô đó khi dự  án gặp   khó khăn thì không cách gì sử dụng nguồn lực hiện có để bù đắp. Lượng đổi chất đổi là một quy luật triết học đặc biệt quan trọng mà nhà quản trị  tài chính   cần ghi nhớ. Khi công ty tăng quy mô và vốn rất lớn thì phương thức cổ phần đại chúng sẽ  tốt hơn hình thức TNHH; một sự gia tăng vay nợ vượt tỷ lệ an toàn, một khách hàng có mức   dư nợ tăng dần,… đều là những cảnh báo cần phải có phương thức tác động thích hợp, nếu  
  9. không sẽ đưa tình hình tài chính công ty vào chổ nguy hiểm. Vận dụng điều chỉnh quản trị tài  chính theo từng giai đoạn tăng trưởng của công ty, chính là giúp cho tình hình tài chính công ty  luôn vững mạnh 8. Chủ động – Sáng tạo là phẩm chất quan trọng nhất của nhà tài chính Sau cùng tôi muốn kể cho các bạn một truyền thuyết thời Đông Châu liệt quốc. Tô Tần sau   khi học thành tài được Quỹ  Cốc tiên sinh tặng cho một quyển bí quyết về  nghệ  thuật du   thuyết. Tô Tần đọc làu thông và đi du thuyết, nhưng suốt 3 năm tiêu tốn tiền của gia đình  vẩn thất bại ôn hận trở  về. Sau đó Tô Tần đọc lại bí quyết và mới phát hiện trang cuối có   ghi lời thày “bao giờ con quyên những điều trong đây thì con đã lĩnh hội xong bí quyết và có   thể  xuất sơn”. Tô Tần quyết định suất gia lần nửa và ông đã trở  thành tướng quốc của 6  nước chống với nhà Tần. Cũng có thể  sau lần đọc lại Tô Tần đã kết hợp với những kinh   nghiệm thực tế của mình nên nhìn vấn đề tốt hơn, cũng có thể ông đã lĩnh hội được sự sinh   động của kiến thức mà chính mình phải tạo ra. Câu chuyện này có nhiều điểm tương đồng với câu chuyệu “vô chiêu”  ở  trên, nhưng nó   không chỉ  là chuyện trà dư  tửu hậu. Các Trường đại học của Mỹ  hiện nay không còn hình  thức thày giảng trò ghi, lời thầy là chân lý; mà đã chuyển sang hình thức thày là người giới   thiệu, gợi ý; trò là chủ thể nghiên cứu, học hỏi – tranh luận – sáng tạo. Như vậy “học là quá  trình để quên” của các câu chuyện trên đây có ngụ ý “học là quá trình để biến cái được thấy   thành cái của mình, với những ý tưởng mới đầy sáng tạo trong các thực tiển mình đang gặp  phải”.