Phát triển hài hòa
động lực phát triển ở Việt Nam
Nguyễn Quang Thái1
1 Viện Nghiên cứu Phát triển Việt Nam.
Nhận ngày 4 tháng 10 năm 2016. Chấp nhận đăng ngày 24 tháng 11 năm 2016.
Tóm tắt: Đối với các nước đang phát triển, tăng trưởng kinh tế, phân phối thu nhập và tạo cơ hội
bình đẳng cho mọi người là quan trọng nhất trong mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và giải quyết
các vấn đề xã hội. Áp dụng cách tiếp cận hài hòa (hay bao trùm, bao dung) trong phát triển ở Việt
Nam trong những năm tới sẽ tạo động lực cho phát triển đất nước.
Từ khóa: Phát trin hài ha, động lc phát trin, phát triển kinh tế, Việt Nam.
Abstract: For developing countries, economic growth, income distribution and equal opportunities
for all are the most important in the relationship between economic development and handling of
social issues. Applying the approach of inclusive growth in development in Vietnam will create
more motives for the country’s development in the years to come.
Keywords: Inclusive growth, motive for development, economic development, Vietnam.
1. Đặt vấn đề
sâu vào nội tại nền kinh tế có thể thấy nhiều
lực cản và mất cân đối lớn. Nhiều yếu kém,
Kinh tế Việt Nam đã đạt được nhiều
thành tựu quan trọng trong đổi mới và phát
triển, trở thành một hình mẫu của nhiều
nước, nhất là về tăng trưởng và giảm
nghèo, thực hiện 8 Mục tiêu Thiên niên kỷ
(MDG). Từ một nước thu nhập bình quân
đầu người thấp, Vit Nam đến năm 2009
đã có thu nhập bình quân đầu người
nhất là về thể chế, đang kìm hãm sự phát
triển, không huy động có kết quả các tiềm
năng và thế mạnh của đất nước và thời đại,
làm cho sức phát triển bị chậm dần. Các tác
dụng tích cực của thể chế mới xây dựng
trong đổi mới năm 1986 dù đã được sửa
đổi, bổ sung nhưng hiệu quả đang bị thách
thức lớn.
vượt 1.000USD/người, từ năm 2015 đã c
Nhìn thẳng vào sự thật, có thể thấy rõ
thu
nhp
bình
quân
đầu
người
vượt
còn nhiều yếu kém và cả tụt hậu vẫn chưa
2.000USD/người. Tuy nhiên, nếu phân tích
khắc phục được sau 30 năm đổi mới, nhất là
3
Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 (110) - 2017
trong
so
sánh
tương
quan
với
các
nước
2.
Quan
điểm v
phát
triển
hài
hòa
ở
trong khu vực và thế giới: về năng suất lao
Việt Nam
động (NSLĐ), thu nhập bình quân, cơ cấu
kinh tế và thể chế kinh tế. Báo cáo “Việt
Nam 2035: Hướng tới thịnh vượng, sáng
tạo, bình đẳng và dân chủ” [10] đã phân
Phát triển (hay tăng trưởng) bao trùm, hài
hòa hoặc bao dung, là một cách tiếp cận,
một quan điểm về phát triển (tăng trưởng),
tích khá kỹ về thực trạng và đòi hỏi phải
theo đó, quá trình phát triển tạo cơ hội bình
đưa Việt Nam chuyển sang giai đoạn phát
đẳng cho mọi người trong việc tham gia và
triển mới, với NSLĐ vượt trội, dựa trên sự
thụ
hưởng
thành
quả
của
quá
trình
phát
đổi mới mạnh mẽ về thể chế, khoa học công
triển, không bỏ ai lại phía sau, không bỏ
nghệ, giáo dục, sự vượt lên của khu vực
bên lề đối với một thành viên nào của xã
kinh tế tư nhân và kinh tế nội địa. Thêm
hội. Phát triển hài hòa bao hàm cả các liên
vào đó, tình trạng biến đổi khí hậu và nước
kết vĩ mô (với các cân đối lớn nhất của toàn
biển dâng cũng đang tác động rất lớn đến
hệ thống bảo đảm sự tăng trưởng hợp lý và
tiến trình phát triển bền vững đất nước, ảnh
hệ thống phân bổ nguồn lực theo tín hiệu
hưởng đến thành quả phát triển kinh tế - xã
hội và đời sống của người dân.
Đặc biệt, các vấn đề xã hội đang để lại
nhiều bất ổn trên nhiều chiều cạnh mà
nguyên nhân chính là do chính sách và cách
ứng xử của con người đối với quá trình phát
triển còn nhiều bất cập. Dù hệ số GINI (h
số biểu thị độ bất bình đẳng trong phân phối
thị trường) và vi mô (với từng cân đối cụ
thể ở tầm doanh nghiệp, làng xã và cộng
đồng, đảm bảo sự hài hòa tổng thể trong
tiếp cận nguồn lực và thụ hưởng thành quả,
tạo ra động lực tăng trưởng cho mọi người);
bao hàm cả đầu vào (sự bình đẳng về cơ hội
trong điều kiện tiếp cận thị trường, tài
nguyên và môi trường pháp lý không thiên
thu nhập) không quá cao so với các nước
vị cho doanh nghiệp và cá nhân nào) và đầu
trong khu vực và khá ổn định (thấp hơn
ra (phân phối và phân phối lại thu nhập cho
0,4), nhưng khoảng cách giữa nhóm 20%
công bằng và nâng cao mức sống hợp lý
dân số thu nhập cao nhất với 20% dân cư
cho toàn dân).
thu nhập thấp vẫn ở mức cao tới 10 lần
Trong
khái
niệm
phát
triển
hài
hòa,
chiếm gần 1/2 tổng thu nhập quốc gia, tầng
Chương trình Phát triển của Liên Hp Quốc
lớp
siêu
giàu
ngày
càng
giàu
thêm,
phô
(UNDP) [8], Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) [7]
trương sự xa xỉ, trong khi đời sống của cư
và Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) [6]
dân ở phần lớn vùng dân tộc thiểu số, vùng
nhấn mạnh đến khía cạnh rng mọi người
sâu,
vùng
xa
người
“yếu
thế”
(người
đều được tham gia quá trình phát triển và
khuyết tật, phụ nữ, trẻ em...) đang gặp khó
cùng được hưởng thụ thành quả của phát
khăn triền miên, nhất là khi gặp thiên tai.
triển.
Ngân
hàng
Thế
giới
(WB)
[9]
thì
Chính điều kiện đó đòi hi phi cquan
không chỉ nhấn mạnh hài hoà và công bằng
điểm phát triển hài hòa về một mô thức (mô
nói chung, mà còn nhấn mạnh thêm rng,
hình)
phát
triển
cần
hướng
tới.
Bài
viết
cần chú ý đặc biệt đến tầng lớp yếu thế, nhất
phân tích ni dung của quan điểm phát trin
là người nghèo, không cào bằng đơn giản.
hài ha và động lc phát trin trong giai
Nhưng khác với quan điểm giảm nghèo
đoạn mi.
một
chiều
được
nhấn
mạnh
lâu
nay,
chỉ
4
Nguyễn Quang Thái
hướng
tới
người
nghèo,
quan
điểm
tăng
gồm cả lợi nhuận cho giới chủ) thì cả xã hội
trưởng bao trùm còn hướng đến tầng lớp
có
lợi
hơn
về
dài
hạn
trong
kinh
tế
thị
trung lưu và cả người có thu nhập cao để
trường đích thực. Sự ổn định xã hội sẽ bền
mọi người cùng tham gia vào quá trình phát
vững hơn.
triển toàn xã hội, tạo thêm thu nhập và phúc
Như vậy, dù sắc thái có khác nhau ở
lợi cho toàn xã hội, từ đó để có nguồn lực
nước này, nước khác, nhưng tăng trưởng
tổng thể lớn hơn hẳn và để tạo ra cơ hội
(phát triển) hài hòa, bao trùm đòi hỏi không
phân bổ hài hòa giữa các tầng lớp nhân dân,
chỉ đạt được tốc độ tăng trưởng cao trong
cho mọi người. Như vậy, tăng trưởng bao
dài hạn, mà còn bảo đảm cơ sở cho sự tăng
trùm
sẽ mang lại
chất
lượng tốt
hơn,
số
trưởng vững chắc, bằng cách tạo điều kiện
lượng nhiều hơn và từ đó không bỏ ai lại
đồng đều trong cơ hội tham gia quá trình
phía sau trong quá trình phát triển. Cách
phát triển, từ đó cùng nhau thụ hưởng công
tiếp cận thương người nghèo đơn giản, hoặc
bằng thành quả của tăng trưởng.
chỉ
người
nghèo
một
chiều
sẽ
không
Trong điều kiện hội nhập quốc tế, cách
mang lại cơm no, áo ấm cho bản thân người
dùng tiền để trực tiếp hỗ trợ người nghèo
nghèo so với cách tiếp cn tăng trưởng bao
là cách giảm nghèo không bền vững. Cần
trùm (tạo thêm nhiều việc làm có năng suất,
thực hiện giảm nghèo đa mục tiêu, chú ý
thêm nhiều của cải cho xã hội).
đến chất lượng tăng trưởng và giảm nghèo,
Trước
đây,
để
c
công
bằng
người
ta
tạo cơ hội cho người nghèo nâng cao trình
thường dành một phần quan trọng nguồn
độ
giáo
dục,
tiếp
cận
các
dịch
vụ
y tế,
đầu tư và hỗ trợ xã hội trực tiếp cho người
chăm sóc sức khỏe, bảo vệ bà mẹ và trẻ
nghèo, mà chưa chú ý tạo điều kiện cho cả
em… Muốn vậy, cách làm khôn ngoan là
các tầng lớp trung lưu và giàu có hơn (để cả
đưa ra mô hình phát triển cho mọi nhà, bao
nước cùng được phát triển, mọi người đều
gồm
cả
người
nghèo.
Như
vậy,
của
cải
được hưởng lợi). Như vậy, cách làm cào
được tạo ra cho toàn xã hội nhiều hơn, ai
bằng bình đẳng trong ngắn hạn tưởng có thể
cũng được lợi hơn.
làm cho người nghèo có thêm miếng cơm,
Trong phương thức (mô hình) phát triển
manh áo, nhưng về dài hạn thì không làm
bao trùm mới, tốc độ tăng trưởng không thể
tăng mạnh quy mô (lượng) thụ hưởng được,
là mục tiêu phát triển cao nhất, mà là hệ quả
vì nguồn lực cả xã hội không tăng mạnh.
của việc tìm kiếm đúng động lực (động lực
Mới đây, nhiều huyện ở Vit Nam đã được
cho từng cá nhân và nhóm người vì lợi ích,
công nhận nông thôn mới theo 19 tiêu chí,
động lực phát triển xã hội theo nghĩa rộng
nhưng trong các huyện đó lại còn nhiều hộ
nhất). Mô hình đó tạo ra sự phát triển hài
nghèo, người nghèo, các khoản đầu tư được
hòa trong kinh tế, xã hội và tự nhiên, bảo
bao cấp từ ngân sách hoặc thậm chí phải
đảm sự liên kết các mặt kinh tế, xã hội, môi
vay nợ, trở thành nợ đọng. Trong khi đó,
trường trong một thể thống nhất với bệ đỡ
nếu cải thiện môi trường đầu tư cho các
thể chế vững chắc, liên kết các bộ phận cấu
doanh nghiệp để họ có cơ hội tham gia quá
thành trong một
hệ thống toàn vẹn, phát
trình phát triển, tạo thêm việc làm, và từ đó
triển [3, tr.10]. Mô hình tăng trưởng bao
tăng
thêm
thu
nhập
chính
đáng
cho
mọi
trùm sẽ loại trừ được cách thức cố gắng
người (thu nhập từ lao động và tài sản, bao
tăng trưởng bằng mọi giá, cách thc này
5