ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA NGÔN NGỮ HỌC __________________________________ ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC MÔN : DẪN LUẬN NGÔN NGỮ HỌC (Itroduction to Linguistics) Chương trình đào tạo : Cử nhân Ngôn ngữ học. Đào tạo theo nhiệm vụ chiến lược của ĐHQG Hà nội Người biên soạn: PGS.TS Vũ Đức Nghiệu Hà Nội, 2012 ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC MÔN : DẪN LUẬN NGÔN NGỮ HỌC 1. Thông tin về giảng viên: Giảng viên 1: - Họ và tên: Vũ Đức Nghiệu - Chức danh, học vị: PGS. TS - Thời gian, địa điểm làm việc: - Địa chỉ liên hệ: Khoa Ngôn ngữ học Trường Đại học KHXH&NV 336 Nguyễn Trãi Thanh Xuân, Hà Nội. nghieuvd@vnu.edu.vn - Điện thoại: 0913215204 Giảng viên 2: - Họ và tên: Nguyễn Văn Chính - Chức danh, học vị: PGS. TS - Thời gian, địa điểm làm việc: - Địa chỉ liên hệ: Khoa Ngôn ngữ học Trường Đại học KHXH&NV 336 Nguyễn Trãi Thanh Xuân, Hà Nội. nvchinh60@gmail.com - Điện thoại: 0915591331 Giảng viên 3: - Họ và tên: Nguyễn Hồng Cổn - Chức danh, học vị: PGS. TS - Thời gian, địa điểm làm việc: - Địa chỉ liên hệ: Khoa Ngôn ngữ học Trường Đại học KHXH&NV 336 Nguyễn Trãi Thanh Xuân, Hà Nội. nghcon@gmail.com - Điện thoại: 0913032965 - Các giảng viên khác cùng giảng môn học này do bộ môn Lý luận ngôn ngữ học sắp xếp. 2. Thông tin về môn học - Tên môn học : DẪN LUẬN NGÔN NGỮ HỌC - Mã môn học: LIN 2033 - Số tín chỉ: 3 - Môn học: Bắt buộc - Các môn học tiên quyết: 0 - Số giờ tín chỉ : 45 trong đó : + Lý thuyết : 45 + Thực hành : 0 + Tự học : 0 - Địa chỉ của khoa phụ trách môn học: Khoa Ngôn ngữ học, T3, Nhà A, 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội. 3. Mục tiêu môn học Môn học này nhằm giúp người học: Về kiến thức: - Hiểu những khái niệm căn bản, mở đầu về bản thể của ngôn ngữ và một số vấn đề hữu quan như : giao tiếp, nhận thức, quan hệ ngôn ngữ và tư duy, văn tự, phân loại ngôn ngữ… - Hiểu những khái niệm căn bản, mở đầu về cấu trúc của ngôn ngữ, về từng bộ phận, từng mặt: ngữ âm, từ vựng, ngữ nghĩa, ngữ pháp, ngữ dụng... của ngôn ngữ. Về kĩ năng - Nhận diện được các đối tượng nghiên cứu ứng với khái niệm được được giới thiệu. - Thực hiện được một số thao tác cụ thể, đơn giản trong phân tích, nhận diện các đơn vị ngôn ngữ, các bộ phận của ngôn ngữ. Vê mục tiêu khác - Rèn luyện tính khách quan và minh xác trong học tập, nghiên cứu. 4. Tóm tắt nội dung môn học Môn học này cung cấp cho sinh viên những kiến thức về bản chất, chức năng, nguồn gốc, sự phát triển của ngôn ngữ; đồng thời, cung cấp những kiến thức về từng bộ phận thuộc bình diện cấu trúc hoặc bình diện sử dụng của ngôn ngữ như: ngữ âm, hình thái, cú pháp, ngữ nghĩa, giao tiếp, ngữ dụng… Mặt khác, môn học cũng cung cấp một số kiến thức về văn tự, về sự phân loại các ngôn ngữ trên thế giới để có một cái nhìn (tuy còn rất đơn giản) về toàn cảnh các ngôn ngữ. Ngoài ra, môn học cũng bước đầu cung cấp cho sinh viên một số thao tác, kỹ năng đơn giản như: phân tích để nhận rõ và phân biệt được hệ thống và cấu trúc của ngôn ngữ, nhận diện và miêu tả các đơn vị ngữ pháp, phân tích ngữ âm học, miêu tả ngữ âm học và phân xuất âm vị, để chuẩn bị đi vào những môn thuộc khối kiến thức ngôn ngữ học chuyên ngành tiếp theo sau. 5. Nội dung chi tiết môn học Bài 1: BẢN CHẤT CỦA NGÔN NGỮ 1. Bản chất xã hội của ngôn ngữ. 2. Chức năng của ngôn ngữ. 3. Phân biệt ngôn ngữ và lời nói. 4. Nguồn gốc của ngôn ngữ. 5. Bản chất tín hiệu của ngôn ngữ. Bài 2: HỆ THỐNG NGÔN NGỮ 1. Khái niệm hệ thống, cấu trúc. - Các khái niệm hữu quan - Điều kiện lập thành hệ thống 2. Hệ thống ngôn ngữ - Đơn vị ngôn ngữ - Quan hệ giữa các đơn vị của ngôn ngữ. 3. Những đặc điểm căn bản của ngôn ngữ - Tính phân đoạn đôi / (cấu trúc đôi) - Tính võ đoán - Tính năng sản - Tính đa trị - Khả năng thay thế. - Tính hình tuyến Bài 3: NGỮ ÂM HỌC VÀ NGỮ ÂM 1. Bản chất của ngữ âm và cách tạo âm 1.1. Bản chất âm học của ngữ âm 1.2. Bộ máy phát âm 1.3. Các kiểu tạo âm 2. Phân loại các âm của ngôn ngữ 2.1. Nguyên âm - Phân tích đặc trưng ngữ âm của nguyên âm - Miêu tả nguyên âm - Hình thang nguyên âm chuẩn, hình thang nguyên âm quốc tế. 2.2. Phụ âm - Phân tích đặc trưng ngữ âm của phụ âm - Miêu tả phụ âm * Miêu tả theo vị trí cấu âm * Miêu tả theo phương thức cấu âm 2.3. Ký hiệu phiên âm quốc tế. 2.4. Thực hành ghi âm âm vị học theo ký hiệu phiên âm 2.5. Thực hành ghi ngữ âm học theo ký hiệu phiên âm Bài 4: ÂM TIẾT VÀ CÁC HIỆN TƯỢNG NGÔN ĐIỆU 1. Âm tiết và các hiện tượng ngôn điệu. 1.1. Âm tiết 1.2. Thanh điệu 1.3. Trọng âm 1.4. Ngữ điệu 2. Sự biến đổi ngữ âm. 2.1. Sự thích nghi 2.2. Đồng hoá 2.3. Dị hoá 3. Biểu diễn các qui tắc biến đổi ngữ âm Bài 5: ÂM VỊ VÀ PHÂN XUẤT ÂM VỊ 1. Âm tố và âm vị 1.1. Âm tố, âm vị và biến thể âm vị 1.2. Miêu tả âm vị 2. Phân xuất âm vị - Nguyên tắc và phương pháp - Thực hành phân xuất âm vị